JOANNA SENDERSKA Zdania względne w dobie średniopolskiej 1 Zdania wzglĊdne, tradycyjnie wyodrĊbniane z uwagi na wskaĨnik zespolenia, jakim jest zaimek wzglĊdny, który odnosi siĊ do jednego ze składników zdania nadrzĊdnego (niekie- dy całego zdania), pojawiają siĊ juĪ w najstarszych polskich tekstach. Choć mechanizm powstawania zdań wzglĊdnych jest zasadniczo taki sam jak kiedyĞ 2 , obserwuje siĊ pewne róĪnice miĊdzy konstrukcjami wzglĊdnymi we współczesnej polszczyĨnie a takimi samymi konstrukcjami wystĊpującymi w tekstach minionych epok. W dobie Ğredniopolskiej 3 stopniowo zanika czĊĞć konstrukcji wzglĊdnych wystĊpu- jących w staropolszczyĨnie (np. pewien typ zdań z zaimkiem KTÓRY bez odpowiednika zespolenia w zdaniu nadrzĊdnym). Zanikają teĪ niektóre staropolskie wskaĨniki zespolenia (np. zaimek JźN). Z drugiej strony pojawiają siĊ nowe procesy i zjawiska, których czĊĞć jest charakterystyczna dla stylu artystycznego doby Ğredniopolskiej, zwłaszcza w XVII i XVIII stuleciu, np. róĪnorodne niezwykłe warianty szyku konstrukcji ze zdaniem wzglĊdnym wy- stĊpujące przede wszystkim w utworach poetyckich. W dobie Ğredniopolskiej zaczynają siĊ teĪ ustalać typowe dla współczesnej polszczyzny zaleĪnoĞci miĊdzy rodzajem korelatu (lub jego brakiem) a zaimkiem wzglĊdnym. Za reprezentatywny dla połączeń wzglĊdnych moĪna uznać zaimek KTÓRY. Inne zaimki wzglĊdne pojawiają siĊ głównie jako jego fakultatywne warianty pozycyjne, np. 1 Artykuł ten jest skróconą i zmienioną wersją rozdziału III wŚ Senderska (2013). 2 Jak zauwaĪa K. Pisarkowa (1984Ś 7), systemy składniowe są najmniej i najwolniej zmieniającą siĊ czĊĞcią jĊzyka. Struktura grupy składniowej czy zdania we współczesnej polszczyĨnie jest wiĊc w zasadzie taka sama jak w dawniejszej polszczyĨnie. Zmiany dotyczą raczej porządku linearnego składników zda- nia, wymierania niektórych wskaĨników zespolenia i pojawiania siĊ nowych, a takĪe zjawisk związanych z akomodacją i konotacją. 3 PrzyjmujĊ za Klemensiewiczem (1956, 1985), Īe doba Ğredniopolska trwała od początków XVI wieku do ósmego dziesiĊciolecia wieku XVIII. POLONICA XXXIII PL ISSN 0137-9712