Türkiye’de Yetiştirilen Bazı Ekmeklik Buğday Çeşit ve Melezlerinde Gliadin Bant Desenleri ve Genetik Analizi (*) Sibel KESKİN, Sevinç ASAL, Orhan KAVUNCU Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü Biyometri-Genetik Anabilim Dalı 06110, Ankara-TÜRKİYE Geliş Tarihi: 27.09.1996 Tr. J. of Agriculture and Forestry 23 (1999) 291–298 © TÜBİTAK 291 Özet: Bu çalışmada Türkiye’de yetiştirilen “Gün 91”, “Kırkpınar 79”, “Atay 85”, “Kıraç 66”, “Bolal 2973”, “Bezostaya 1” ve “Gerek 79” ekmeklik buğday çeşitlerinde ve bunların yarım diallel F 1 melezlerinde gliadin bant desenlerinin tespit edilmesi ve mevcut genetik benzerlik/genetik farklılığın gösterilmesi amacıyla poliakrilamid jel elektroforez (PAGE) yöntemi ile 20’şer tohumda tek-tohum analizleri yapılmıştır. Elektroforetik analizler, bu çeşitlerde ve melezlerinde genel olarak bir varyasyonun varlığını göstermiştir. Ancak melezlerdeki genetik farklılık ebeveynlerine nazaran daha fazladır. Melezlerde, ebeveynlerde bulunan bazı bantların yokluğu ve ebeveynlerde bulunmayan bazı bantların varlığı, bu çalışmada gözlenenden daha da fazla bir çeşit-içi varyasyonun varlığını akla getirmektedir. Bu sonuçlar, gliadin elektroforezinin sertifikasyon ve saf tohum üretimi için önemli bir ölçüt olan genetik benzerliğin belirlenmesi ve aynı zamanda buğday ıslah programlarında genetik benzerliğin artırılmasına yönelik olarak kullanılabileceğini göstermiştir. Genetic Analysis and Gliadin Banding Patterns in Some Bread Wheat Varieties Grown in Turkey and Their Hybrids Abstract: In this study, 20 individual kernels of “Gün 91”, “Kırkpınar 79”, “Atay 85”, “Kıraç 66”, “Bolal 2973”, “Bezostaya 1” and “Gerek 79” bread wheat cultivars that are grown in Turkey and their half diallel F 1 hybrids were analysed using polyacylamide gel electrophoresis (PAGE) in order to determine gliadin band patterns and to show homogeneity and/or heterogeneity. Result of electrophoretic analysis showed that there is a detectable variation within these cultivars and amongst their hybrids. However the heterogeneity in hybrids was larger than the one in parents. Some bands found in hybrids but not in parents and vice versa have also indicated that the real variation within cultivars were larger than observed. These results suggested that electrophoretic analysis of gliadin could be used in detecting homogeneity, which is an important criterion for certification and seed purity, as well as for increasing homogeneity in wheat breeding programs. Giriş Buğdayın en fazla ekmek şeklinde tüketilmesi, araştırmaların özellikle buğday ununun ekmeklik değerine (kalitesine) etkili olan bileşenleri üzerinde yoğunlaşmasına neden olmuştur. Gliadin ve glutenin proteinleri, hekzaploid buğdayda ekmek yapım kalitesinin başlıca belirleyicileridir. Hemen hemen eşit oranlarda bulunan ve endosperm proteinlerinin %80’ini oluşturan bu proteinler kromatografik ve elektroforetik yöntemlerle analiz edilir. Gliadin düşük, glutenin ise yüksek molekül ağırlıklı birçok polipeptidden meydana gelmektedir (1). Yüksek derecede varyasyon gösteren heterojen bir protein sınıfı olan gliadinler, gerek ekmeklik gerekse makarnalık buğdayda 1. ve 6. grup homoelog kromo- zomların kısa kollarında lokalize olmuş çok sıkı bağlı bir gen grubu tarafından kontrol edilmektedir (2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10). Buğdayda endosperm, çiçek tozunun generatif çekir- deklerinden birinin diploid (2n) endosperm ana hücresiyle birleşmesi ve meydana gelen triploid (3n) endosperm hücresinin birbirini izleyen mitoz bölünmeleri sonucunda oluşur (11). Gliadinler, endospermdeki 3 setlik kromozom sayısına uygun kodominant kalıtım gösterir (2, 5, 11, 12). Farklı melezlemelerin F 1 tohumlarında her iki ebeveyne ait bütün unsurlar bulunmakta ve yeni hibrit proteinler oluşmamaktadır. Resiprokal melezlemeler ise, F 1 tohum- larında, ana ebeveyne ait unsurların daha belirgin olduğunu göstermiştir (2). (*) Bu makale, Sibel Keskin’in TÜBİTAK (Ankara) tarafından desteklenmiş (TOAG-1048) olan Yüksek Lisans tezi ve Ankara Üniversitesi Araştırma Fonu tarafından desteklenen araştırma projesinden (92.11.11.01) derlenmiştir.