ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 - 4688 (Print) Volume 8 Issue 1, A Tribute to Prof. Dr. Šerbo Rastoder, p. 111-135, March 2016 DOI Number: 10.9737/hist.2016118186 Journal of History Studies JHS History Studies Volume 8 Issue 1 A Tribute to Prof. Dr. Šerbo Rastoder March 2016 19. Yüzyıl Nogay Muhacirlerine Ait Nüfus Defterleri Nineteenth Century Population Books of Nogai Emigrants Yrd. Doç. Dr. Derya Derin PAŞAOĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi - Trabzon Öz : Bu makale Şeyh Şamil’in 1859’da Ruslara teslim olmasıyla başlayan 1859-62 yılları arasındaki Nogay göçünü inceleyerek, bu göç akımıyla Osmanlı topraklarına ulaşan göçmenlere yönelik Osmanlı yaklaşımını belirlemektedir. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki dokuz adet mufassal ve iki adet de icmal nitelikte defterin incelenmesiyle hazırlanan çalışma Osmanlı Devleti’nin gelen muhacirleri bir an evvel iskân edip, üretici konuma getirmek ve kendilerine yetebilirlikleri sağlamak için yogun çaba gösterdiğini tespit etmektedir. Bu amaçla Osmanlı Devleti nüfus tespiti yaparak, yığılma ve karışıklıları engellemiş ve muhacirlere yevmiye vererek kayıt altına almaya çalışmıştır. Anahtar Kelimeler: Nogay, İskân, Muhacir, Tatar, Kırım, Nüfus Abstract: This article examines the Nogai migration to the Ottoman Empire between 1859 and 1862 after the surrender of Dagistani resistance leader Imam Shamil to Russia in 1859 and evaluates the Ottoman policy toward the migrants. Relying on nine detailed and two abridged record books in the Ottoman archives, the study presents that the Ottoman Empire aimed to settle the migrants as quickly as possible so that they could be self-sufficient. For that purpose, the Ottoman government recorded the migrants, prevented them from overcrowding in one place and causing chaos, and distributed daily allowances. Keywords: Noghai, Settlement, Emigrant, Tatar, Crimean, Population, Ottoman Empire Osmanlı Devleti’nin 15. ve 16. Yüzyılda fethedilen yerlerin şenlendirilmesi amacıyla uygulamış olduğu iskân politikası 18. Yüzyılın başından itibaren tersine dönmüş ve kaybedilen toprakların ahalisinin geri dönmesi şeklinde, sonraki yüzyıllarda da devam etmiştir. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması’yla Kırım’ın bağımsızlığını kazanması Karadeniz’in kuzeyindeki uluslar için bir dönüm noktası olmuştur. Rusya’nın bölgede uyguladığı politikalar sonucu ve Osmanlı Devleti’nin Rusya ile yaptığı ve kaybettiği savaşlarla doğru orantılı olarak Kırım Savaşı’na kadar muhtelif dönemlerde ve muhtelif büyüklüklerde göç dalgaları yaşanmıştır. Ancak göç edenlerin sayısı Kırım Savaşı’nın ardından Şeyh Şamil’in de Ruslara teslim olmasıyla birlikte yüz binlerle ifade edilen büyüklüğe ulaşmıştır. Osmanlı topraklarına göç eden muhacirlerden Nogayların en kalabalık göçü bu dalgada gerçekleşmiştir. 1 Kuban ve Azak boylarındaki Nogaylar Osmanlı topraklarına göçmek üzere Kırım’a ulaşmışlar ve Kırım halkını da etkilemişlerdir. 1859 yılı sonundan 1862’ye kadar yüz binlerce Kırım Tatarı, Nogay, Çerkes, Dağıstan halkı Osmanlı Devleti’nin himayesine sığınmıştır. Osmanlı Devleti Kırım Savaşı’nın ardından hazırlıksız yakalandığı muhacir meselesinde hızla kurumsallaşmaya gitmiş Muhacir Komisyonu kurup, muhacir meselesini tek elden 1 Derya Derin Paşaoğlu, Nogaylar, Nogay Göçleri ve Nogayların Türkiye’de İskânları, Ankara Üniversitesi, Yayımlanmamış Dr. Tezi, Ankara 2009, s.380.