Türkiye’de Türbe Mimarisi Araştırmaları Hakkı ÖNKAL* TÜRKİYE’DE YAKLAŞIK bir yüz yıllık geçmişi olan türbe mimarisine ilişkin araştırmalar, biri tipolojik diğeri terminolojik temelde yapılmış çalışmalar olmakla birlikte, mimari tanıtım ve analizlerin dışında, kültürel ve folklorik yönleri de kapsayan geniş bir etüt alanını oluşturur. Mezar yapılarının farklı İslam toplumlarında farklı adlarla anıldıkları; Arap toplumlarında bu yapılara “kubbe”, Farsça konuşulan bölgelerde “künbed” ve Türk toplumlarında ise “türbe” veya “türbet” denildiği malumdur. Kitabele- rinde ve kaynaklarda bu yapılar bazen “ravza”, “meşhed”, “makber” gibi daha farklı şekillerde anılmışlarsa da bunlar özel anlamlar kazanarak mahallî bir kullanımla sınırlı kalmışlardır. Mimarlık ve sanat tarihi araştırmalarında, metodolojik bir tercihle bu yapı- lar, tipolojik özellikleri ve bilhassa dış üst örtüleri dikkate alınarak gruplandı- rılmış ve böylece yukarıdaki genel kavramlar hususi bir mahiyet kazanmıştır. Biri dikey bir yükseliş temayülü gösteren diğeri kubbeli prizma formundaki mezar yapılarının, sanat tarihi araştırmalarında künbed ve türbe şeklinde anılmasıyla ilgili tercih, bazen bunlara “kule mezar”, “kubbeli kare” veya “ver- tikal”, “horizontal” karakterli mezar yapıları denilmesiyle de paralellik göste- rir. Bununla birlikte, bu tipolojik gruplandırmaya, birtakım pratik zorluklar nedeniyle, araştırmalarda ve yayınlarda tam olarak uyulamamış ve “türbe” kavramı, “künbed”i de kapsayacak şekilde daha yaygın bir kullanıma mazhar olmuştur. Bunda ayrıca, bugün “künbed” olarak adlandırılan bazı mezar yapı- larının kitabelerinde “türbe” olarak zikredilmelerinin ve yazılı kültürümüzün sürekliliğinin de amil olabileceği unutulmamalıdır. Mimarinin diğer kollarına paralel olarak türbe mimarisinde de, araştırma- nın sınırlarının belirlenmesinde değişik kriterlerin tercih edildiği bilinir. Bunda bazen coğrafya veya bölge esas alınmış, bazen bir dönem araştırma Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 7, Sayı 14, 2009, 125-139 * Prof. Dr., Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.