TÜRÜN SINIRLARI: ŞUARA TEZKİRELERİ Yunanca ‘bios’ (hayat) ve ‘graphe’ (yazma) kelimelerinden oluşan biyografi, sözlükte karşımıza “özgeçmiş” anlamıyla çıkmaktadır. Biyografi, başlangıçta tarih ilminin içinde yer alırken, zamanla tarihten ayrılarak müstakil bir tür olarak karşımıza çıkmaktadır. Tarihte biyografinin bilinen ilk örneğini Yunan tarihçi ve yazar Plutarkhos vermiştir. En ünlü eseri ise Bioi Paralelloi’dir (Paralel Yaşamlar). Milattan sonra 1. yüzyılda yazılan bu eser, Helen ve Romalı ünlü kişilerin biyografilerini içermektedir. 23 çift ve 4 tek parçadan oluşan bu eserin amacı karşılıklı önyargıları olan Hellen ve Romalıların birbirini daha iyi anlamalarını sağlamaya çalışmaktır. 1 Türün devam eden örneklerini Avrupa yerine İslam medeniyetleri vermiştir. İslam dünyasında biyografyacılık, peygamberlerin, özellikle İslam peygamberinin, ashab-ı kiram’ın, tabiinin, halifelerin, evliyaların, muhaddislerin, sultanların, şair, edib ve ilim adamlarının hâl tercümelerini veren siyer, kısas, menkıbe, tabâkat, fihrist, ensâb, şecere, tezkire, tuhfe, vefayat vs. gibi adlar altındaki eserlerde toplanmıştır. Ortaçağ İslam dünyasındaki biyograficilik, Avrupa’ya göre çok daha gelişmişti ve medreselere sokulan bir branş hüviyetinde idi. Bu alanda gerek Araplarda, gerek İran’da yazılmış pek çok genel, bölgesel, ihtisas biyografileri vardı. İslam âleminin ortaçağdaki biyografi anlayışı, Avrupa’ya ancak yeniçağda hâkim olmaya başlamıştır. 2 Önemli kişilerin hayatlarını anlatan eserlerin toplamına içinde bulunduğumuz edebi gelenek doğrultusunda tezkire ismini veriyoruz. Sözlükte “anmak, hatırlamak” mânasındaki zikr kökünden türeyen tezkire (çoğulu tezâkir) “hatırlamaya vesile olan şey” demektir. 3 Pek çok konuda tezkire yazılmıştır, Osmanlı tarihçilerinin toplandığı eserler olduğu gibi hattat tezkireleri de mevcuttur. Eğer tezkireler, şairlerin hayatların anlatıyorsa, Tezkiretü’ş-Şuara (Şairler Tezkiresi) olarak adlandırılmaktadır. Şiir alanında yazılan biyografilerin çıkış yeri ise 1 Plutarkhos, Paralel Yaşamlar, çev., Furkan Akderin, (İstanbul: Alfa Yayınları, 2006), I. 2 Abdülkadir Özcan, “Osmanlı Tarih Edebiyanda Biyografi Türünün Ortaya Çıkışı ve Gelişmesi”, Nazımdan Nesire Edebi Türler, (İstanbul: Turkuaz Yayınları, 2009), 125. 3 İslam Ansiklopedisi, Yusuf Öz, (Ankara: Türkiye Diyanet vak yayınları, 1999), “Tezkire” maddesi.