Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej XXX PL ISSN 1230-5057 ERIKS JEKABSONS (Ryga) UCHODŹCY WOJSKOWI I CYWILNI Z POLSKI NA ŁOTWIE 1939-1940 1 września 1939 roku wraz z atakiem Niemiec na Polskę w Europie rozpoczęła się II wojna światowa. Od samego początku stało się jasne, że armia polska nie będzie mogła długo wytrzymać natarcia dobrze przygotowanych i zabezpieczonych technicznie sił zbrojnych nacjonalistycznych Niemiec. Udało się Polakom utworzyć jedynie oddzielne ogniwa oporu, które bohatersko walczyły, mając nadzieję na pomoc sojuszników zachodnich — Anglii, Francji. Również na morzu Bałtyckim przewaga Niemców była olbrzymia, chociaż obrona wybrzeża Polski walczyła bohatersko. Wieczorem 13 IX 1939, po otrzymaniu zezwolenia od dowódcy floty polskiej admirała Unruga, próbował przebić się przez niemiecką blokadę, w celu dotarcia do floty polskiej w Wielkiej Brytanii, komandor-porucznik Hryniewiecki1 oraz 4 oficerów (kapitanowie W. Łomidze i S. Uniechowski, porucznicy S. Pohorecki i J. Ko- zjełkowski) i 2 marynarzy (A. Wiszniewski i J. Jarema)2. Z okolic Gdyni ruszyli w morze na kutrze „Gdy 55” („Albatros”), który należał do rybaków pochodzenia niemieckiego albo kaszubskiego — Karola i Pawła' Kriigerów, którzy również brali udział w tej ucieczce. Celem była Szwecja, ale w drodze Hryniewiecki zdecydował się na zmianę kursu i popłynął do Liepaji (Libawa na Łotwie). Kutrowi, dzięki słabej widzialności i złej pogodzie, udało się przepłynąć przez patrolowany przez Niemców rejon i, według wspomnień uczestników ucieczki Kozjełkowskiego i Pohoreckicgo, 14 IX o godz. 22.00 zarzucili kotwicę w porcie liepajskim. Tych 9 polskich marynarzy (początkowo do osób wojskowych doliczono również braci Kriigerów, ale później oni ,jako osoby cywilne, zostali zwolnieni z internowania i pozwolono im wrócić do Gdyni) oraz 4 lotnicy niemieccy, którzy w tym samym czasie byli zmuszeni do lądowania na Łotwie (później liczba internowanych Niemców na Łotwie zwiększyła się do 8, a w marcu 1940 roku — do 9 osób), byli pierwszymi żołnierzami stron walczących, których Łotwa, jako państwo, które zadeklarowało swoją neutralność, musiało internować4. Prawdopodobnie noc z 14 na 15 IX przeszła, polskim marynarzom na porządkowaniu formalności związanych z wejściem do portu obcego państwa (prasa Łotwy oficjalnie komu- nikowała, że polski kuter wpłynął na wody terytorialne 15 IX rano), później dano im możliwość odpoczynku i uporządkowania się. Porucznik Pohorecki wspomina, że oficerów 1 Stopień ten w polskiej marynarce wojennej odpowiadał stopniowi„komandkapteinis” we flocie Łotewskiej. 2 Państwowe Archiwum Historii Łotwy (dalej — L W A ) — 1515 zespół (dalej f) — 1 opis (dalej — apr.), — 269 teczka (dalej — 1) — 539 strona (dalej — lp.). 3 W materiałach LWA zamiast Pawła Krügera wspomniany Henryk Krüger (1515. f — 1. apr. — 269. 1 — 539. lp.). 4 Pertek J. Mala F lota wielka duchem , Poznań 1989, s. 95-99; LWA — 1469. f— 1. apr. — 1078.1. — 150. lp.; 1515. f. — 1. apr. — 269. 1. — 539. lp.; 1516. f.— 1. apr. — 637.1. — 16. lp. http://rcin.org.pl