1 Lichaam en geest van Shylock verschenen in: Remco Ensel (ed.) Sjacheren met stereotypen. Essays over “De Jood” als sjabloon (Amsterdam: Menasseh ben Israel Instituut, 2016), 106-110. Remco Ensel In oktober 1943 doet de gepensioneerde Hendrik de Booy in zijn dagboek verslag van de stapsgewijze terrorisering, segregatie en verwijdering van Joden uit de Nederlandse samenleving: „Zij verdreven de Joden uit cafés, theaters, concertzalen, uit parken, uit de trams… [en] zij werden midden in de nacht, jong en oud, uit hunne woningen gehaald… en… op transport gesteld… en waren ze eenmaal in Polen dan hoorde men nooit meer iets van hen… Men denkt aan wat in The Merchant of Venice Shylock zegt: “For sufferance is the badge of all our tribe.”‟ De verschijning van een personage uit een zestiende-eeuws toneelstuk verschafte aan deze dagboekschrijver de woorden om ruim twee jaar van intense terreur en vervolging te verwerken, te externaliseren, wellicht zelfs uit te bannen. Dat is de kracht van toneel. Het begon met de platte inzet van het stereotype on stage, dat wil zeggen, het vertoon van Shylocks „Joodse‟ lichaam en geest op Shakespeares podium in Elizabethaans Engeland. Deze Shylock staat nog altijd in de coulissen van ons culturele geheugen gereed om zijn rol te vervullen. In 1973 werd goochelaar Alice Bakkenes-Willems wereldkampioen door zich heel Shakespeariaans als man te vermommen. Aan de hand van een foto van Jan Musch die Shylock in 1931 speelde, nam zij al haar collega‟s „bij de neus‟: „een lik schmink over mijn gezicht, die pruik op, plak die haakneus, wenkbrauwen en puntbaard.‟ Haar man vult haar aan: Shylock is „een smerige woekeraar. Als die je tien gulden leent, moet hij bij wijze van spreken twintig gulden terugkrijgen. Op dat gegeven kun je best een nummer bouwen.‟ Shylock als trickster en flessentrekker. Dat geldt dan ook voor Menachem Begin die volgens de Egyptische pers als Shylock in de vredesonderhandelingen zat, Loe de Jong die volgens De Telegraaf als een Shylock in de zaak van Willem Aantjes had geopereerd en minister Jacques Wallage die door H.L. Wesseling op een en hetzelfde moment met Shylock en Hitler werd vergeleken.