ZAPISKI HISTORYCZNE — TOM LXXIV — ROK 2009 Zeszyt 2 KAROL ŁOPATECKI (Białystok) PLAN PRZEBUDOWY TWIERDZY W TYKOCINIE Z 1708 ROKU Rzeczpospolita w dobie wielkiej wojny północnej była areną ścierania się wojsk szwedzkich, rosyjskich, saskich, kozackich, którym asystowały podzielone na dwa obozy odziały koronne i litewskie. Obce armie prowadząc działania militarne na nieznanym sobie terenie, zmuszone były do wykonania licznych prac kartograicz- nych dotyczących terenów Rzeczypospolitej. Szczególnym zainteresowaniem cie- szyły się twierdze i ufortyikowane miasta, przedstawiane na szkicach i rysunkach 1 . Do rzadkości jednak należą plany rozbudowy lub stworzenia nowych umocnień, które realizowano jedynie na własnych przygranicznych terenach 2 . W Krigsarkivet w Sztokholmie znajduje się pojedynczy plan rozbudowy twier- dzy leżącej na terenie Rzeczypospolitej. Dotyczy on fortyikacji Tykocina z zazna- czonymi dziełami zewnętrznymi dochodzącymi do miasta położonego po drugiej stronie rzeki Narew 3 . Dostęp do tej pracy był znacznie utrudniony ze względu na umieszczenie tego planu w zespole dotyczącym Rosji. Archiwiści przyporządko- wali to miejsce do władztwa Romanowów, nie odnotowując jednak miejscowości na mapie zbiorczej prezentującej obiekty, których plany znajdują się we wspomnia- nym archiwum 4 . Prezentowany szkic umieszczony jest na pojedynczej karcie o wymiarach 327 x 202 mm. W górnej części znajduje się nieorientowany i bezskalowy plan roz- budowy twierdzy tykocińskiej. Jest on narysowany atramentem, pozostałe jednak 1 Zob. przegląd szwedzkich, niemieckich i rosyjskich źródeł ikonograicznych z tego okresu: S. Alexandrowicz, Rozwój kartograii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Poznań 1989, s. 230–236; należałoby oczywiście uzupełnić umieszczoną tam listę; przykładowo: Rik- sarkivet, Wijksamlingen, Vol. 108, Nr. 39, bl. 1–2, gdzie znajduje się plan przemarszu wojsk szwedz- kich z Grodna do Warszawy z 1702 r., oraz: Latvijas Nacionālā Bibliotēka, R IW-1/96, gdzie znajdują się liczne graiki z tego okresu. 2 Rosyjscy kartografowie stworzyli wiele planów małych fortyikacji na lewobrzeżnej Ukrainie; zob. Krigsarkivet, Utlandska stads- och fastningsplaner (0406E), 19:035:001a (reduta); 19:035:001b (niewielka twierdza na planie kwadratu z dwoma rawelinami). 3 Krigsarkivet, Sveriges krig (0425), 12:105 (Tykoczin 1708). 4 Zob. inwentarz przechowywany w Krigsarkivet: „Utlandska kartor, Stads- och fastningsplaner, 406 E: Italien–Turkiet” [jest to pisany na maszynie i częściowo ręcznie inwentarz, roku opracowania brak]; prawidłową lokalizację podaje Ulla Ehrensvärd w pracy Cartographica Poloniae 1570–1930. Katalog źródeł rękopiśmiennych do historii ziem polskich w zbiorach szwedzkich / Cartographica Poloniae 1570–1930. Catalogue of Manuscript Sources in Swedish Collections to the History of Polish Territories, Warszawa–Sztokholm 2008, s. 222, poz. 1188.