Przegląd SłuĪby Cywilnej 50 PZPR jako struktura biurokratyczna Dariusz Magier Adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków MiĊdzynarodo- wych Uniwersytetu Przyrodni- czo-Humanistycznego w Siedl- cach; pracownik Archiwum PaĔstwowego w Lublinie. Zajmuje siĊ kancelarią i biu- rokracją XX w. Autor ksiąĪki „System biurokratyczny Pols- kiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w województwie bialskopodlaskim w latach 1975ń99Ń”. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza stanowiła wybitnie rozbudowaną machinĊ organizacyjną, z licznymi elementami tworzącymi system wzajemnych powiązań oraz specyficzną kadrą urzĊdniczą ten skomplikowany system obsługującą. Sposobem organizacji działania ludzi w jego ramach, który pozwalał na efektywne wykonywanie zadań, było zarządzanie biurokratyczne. W tym przypadku przez biurokracjĊ należy rozumieć zbiór zasad dotyczących funkcjonowania techniki i orga- nizacji administracyjnej oraz ludzi partii – członków i pracowników wprowadzających je w życie, których możemy okreĞlić mianem biurokratów wykonujących to, co te reguły i przepisy nakazywały im czynić. Biurokracja totalna Charakter PZPR wynikał z ideologicznych podstaw funkcjonowania. NaleĪąc do rodziny partii komu- nistycznych (z Komunistyczną Partią Związku Sowieckiego na czele), miała charakter organizacji totalnej. Redukowało to paĔstwo zarządzane przez komunistów do postaci organizacji klasowej, przymusowej i politycznej, w której to partia sta- nowiła twór quasi-paĔstwowy. Obowiązująca w jej ustroju zasada terytorialno-produkcyjna oznaczała de facto wszechobecnoĞć organizacji, której komórki powoływane były we wszystkich Ğrodowiskach zawodowych, miejscach pracy i zamieszkania ludzi. Przy czym struktura ta ĞciĞle skorelowana była z podziałem administracyjnym kraju, co oznaczało, Īe odpowiednim ogniwom administracyjno-tery- torialnym odpowiadały właĞciwe ogniwa organizacji. Z kolei charakter organizacji okreĞlała zasada ustro- jowa struktury, czyli tzw. centralizm demokratyczny – połączenie scentralizowanego kierownictwa z deklaratywnym demokratyzmem samodzielnych i teoretycznie obieralnych organów niĪszych, odpo- wiedzialnych przed wyborcami. Charakter sprawującej rządy formacji rzutował na ustrój paĔstwa, które przez to równieĪ wykazywało cechy totalitaryzmu. A biurokracja w totalitaryzmie róĪni siĊ znacznie od administrowania w klasycznym modelu weberowskim, gdzie ustrój paĔstwa im- plikuje wyĪszoĞć prawa. Biurokracja w ustroju totalitarnym to – jak zauwaĪył Ludwik von Mises – „poddanie całego Īycia kaĪdej jednostki, jej pracy i odpoczynku zarządzeniom tych, którzy posiadają władzĊ i piastują urzĊdy. Jest to redukcja człowieka do zĊbatki we wszechogarniającej machinie znie- wolenia i przymusu” (L. von Mises, Biurokracja, Lublin – Chicago – Warszawa 2ŃŃ5, s. 29). ŹziĊki scentralizowanej strukturze, podporządkowującej niĪsze instancje partyjne wyĪszym, partia komunistyczna dąĪyła do poddania swojej kontroli praktycznie kaĪdej dziedziny Īycia człowieka. Na terenie całego paĔstwa skupiała w swoich rĊkach faktyczną władzĊ ustawodawczą, wykonawczą i są- downiczą. Jej wola stanowiła prawo – była zarówno wykonawcą, jak i sĊdzią. JednakĪe totalitarne rządy równieĪ nie mogą obyć siĊ bez przepisów i biurokratycznych zarządzeĔ. Ich analiza jest o tyle interesująca, Īe pozwala na obserwacjĊ zjawisk, których przyczyny tkwią zwykle duĪo głĊbiej. Szczególna rola biurokracji w systemie komu- nistycznym zauwaĪalna była od dawna. Przykład szedł oczywiĞcie ze Związku Sowieckiego. Bolsze- wicy budowali swoją administracjĊ w oparciu o biurokratyczną praktykĊ przedrewolucyjnej Rosji. ChociaĪ wcale nie zamierzali kopiować carskich wzorców, po odrzuceniu demokracji pozostał im tylko autorytaryzm, który w połączeniu z ideologią komunistyczną stworzył totalitaryzm administrujący w sposób przywodzący na myĞl czasy Rosji carskiej, z wykorzystaniem wzorców starych maszyn władzy funkcjonujących w nowych ideologicznie warunkach. OrganizacjĊ partii komunistycznej determinowały tzw. leninowskie normy Īycia partyjnego, które dotyczyły koncepcji członkostwa. Źo partii przystąpić mógł tylko ten, kto uznawał jej program, popierał ją materialnie i przynaleĪał do jednej z podstawowych organizacji partyjnych, gĊstą siecią pokrywających obszar całego kraju. Członkiem PZPR mogła zostać osoba pełnoletnia, która wyraziła na piĞmie zamiar wstąpienia do partii w formie wypełnienia specjalnej deklaracji. Źo deklaracji naleĪało dołączyć opinie polecające, wystawione przez dwóch członków partii. Wprowadzenie instytucji członków poleca- jących kandydatów oznaczało rozłoĪenie odpowie- dzialnoĞci za ideowo-organizacyjną postawĊ danej osoby na ogół członków, zgodnie z wizją Lenina, Īe „kaĪdy członek partii odpowiada za partiĊ i partia odpowiada za kaĪdego członka”. Ta idea ubrana została w zasadĊ centralizmu demokratycznego – formĊ specyficznej demokracji wewnątrz- organizacyjnej, w warunkach sprawowania władzy przez partiĊ komunistyczną praktycznie przeniesioną równieĪ na stosunki w innych organizacjach i strukturach paĔstwa. Jej głównym celem było zapewnienie „jednoĞci ideologiczno- politycznej”, czyli formuły gwarantującej utrzymanie władzy w zakresie obowiązującej ideologii i kierunków działania.