1 AHLÂK METAFZ Hasan Yücel Bademir * “Ahlâk metafizii”, ahlâkî davranılarımızın nihaî nedenlerini aramayı ifade eder. Metafizik, “varlıı, varlık olmak bakımından ve özü gerei ona ait olan ana nitelikleri inceleyen bir bilimdir.” Aristoteles (384–322), metafiziin konusunun “birincil ilkeler ve en yüce nedenler” 1 (Aristoteles, 1996: 1003a/20, 25) olduunu söyledi. Biz bir eyin ilk ilkelerini ve en yüce nedenlerini arıyorsak eer metafizik yapıyoruz demektir. “Yaprak yeildir.” dediimde, bunun metafizik bir ifade olup olmadıını anlamam için yeilliin yapraın ana nitelii olup olmadıına bakmam gerekir. Eer yeillik yapraktan ayrılmaz bir nitelikse veya yeillik yapraktan ayrı düünüldüünde ondan (yapraktan) bahsedemiyorsak yeillik yapraın ana nitelii; bu ifade de metafizik bir ifade olur. Açık bir ekilde yeillik yapraın ana nitelii deildir. Yapraı yeilden ayrı düünebiliriz. Fakat “Yapraı var eden Tanrı’dır.” dediimizde, yapraın varlıını Tanrı’ya balamı oluyoruz ve Tanrı’yı düünmeksizin yapraı düünemiyoruz. O halde bu, metafizik bir ifade oluyor. Ahlâk, nasıl ve neye göre davranmamız gerektiini bildiren bir disiplin, davranılarımıza yön veren kurallar veya davranı biçimimizi belirleyen bir yöntem olarak farklı ekillerde tanımlanır. Davranılarımızın nedenlerini arama, genellikle ahlâkla ilgili tanımların ortak özellii olarak karımıza çıkar. Bu anlamda “neden” terimi ahlâkta önemli bir yere sahiptir. “Neden” bir eyanın, olayın veya davranıın varolması/ortaya çıkması kendisine balı olan eydir. Ahlâk söz konusu olduunda davranıların nedenlerinden bahsedilir. Ahlâkî nedenlerin bir kısmı tasvirî, bir kısmı da metafizik nedenlerdir. “Hırsızlık yapmak kötüdür.” yargısını düünelim: Hırsızlık, neden kötüdür, diye sorulsa muhtemel cevaplardan biri, “Bakasına ait olan eyi almak, o kiiye zarar verir.” eklinde olabilir. Bu durumda benim hırsızlık yapmamamın nedeni, bir baka kimseye zarar vermek istemememdir. Bu, tasviri/gözlemlenebilen bir nedendir. nsanlara zarar vermenin neden kötü olduuna geldiimizde, yine muhtemel cevaplardan biri, duygularımızın bakalarına zarar vermeyi istemedii eklinde olabilir. Baka bir cevap, saduyunun/ortak aklın buna müsaade etmedii * Hasan Yücel Bademir (Ar. Gör.), Gazi Üniversitesi Çorum lahiyat Fakültesi, e-mail: basdemir@gazi.edu.tr 1 Ben “en yüce neden”i, “nihaî neden”le karıladım.