418 XCV 5 JĘZYK POLSKI Barbara Żebrowska Kraków, Uniwersytet Jagielloński Pieszczotliwe określenia używane przy zwracaniu się do matki dawniej i dziś S ł o w a k l u c z o w e: afektonimy, deminutywa, język familijny, nazwy pokrewieństwa. W niniejszym artykule podejmuję próbę konfrontacji dawniejszych i współczesnych sposobów zwracania się do matki, w mniejszym zakresie — także mówienia o niej. Zmiany w tej sferze są znaczne i wymagają językoznawczej i kulturoznawczej diagnozy, tym bardziej że przekładają się one na jakość życia społecznego i rodzinnego Polaków. Rozważania na- sze rozpoczniemy od przedstawienia kilku zagadnień natury ogólnej, by następnie zająć się bliżej problematyką wyznaczoną w tytule opracowania. Wykorzystany w artykule materiał językowy pozyskano drogą badań ankietowych i ekscerpcji wybranych źródeł słownikowych (przyjęto powszechnie stosowane skróty na ich oznaczenie) 1 ). Sytuacja materialna i poziom intelektualny kręgu rodzinnego decyduje o stopniu prze- kazywanej wiedzy i doświadczenia, co znajduje odzwierciedlenie w języku familijnym, w jego charakterze i bogactwie słownictwa. Istotnym składnikiem komunikacji wewnętrznej za- chodzącej w rodzinie jest tzw. język miłości i czułości. Charakteryzuje się on m.in. formami zdrobniałymi i spieszczonymi nazw pokrewieństwa (zob. Handke 1995) 2 ). Ze względu na osoby uczestniczące w tej intymnej sytuacji, można określać język intymny (będący odmia- ną języka ogólnego) jako język: matki do dziecka, rodziców do dziecka, dziecka do rodzi- ców, a także np. język małżonków czy zakochanych, czyli język bliskich sobie osób pragną- cych wyrażać swoje pozytywne uczucia za pomocą środków językowych (zob. Godyń 1994). Podstawową motywacją do licznego powstawania form hipokorystycznych jest tenden- cja do identyfikacji i wyodrębnienia oraz przekazania za ich pomocą uczuć i czułości (tak- że do matki) (zob. Binkuńska 2013). Jak dowodzą badania, pozytywne emocje wyrażane są przede wszystkim za pomocą formantów deminutywnych 3 ): -ek, -ka, -ko, -eczek, -eczka, -eczko, a także kilkunastu innych charakterystycznych, zawierających miękkie spółgłoski 1 ) Ankietę przeprowadzono w kwietniu 2014 r. Respondenci podawali w niej wszystkie pozytyw- nie nacechowane uczuciowo określenia, jakimi zwracali się lub zwracają do swojej matki. Dodatkowe źródło stanowiły słowniki, wymienione z osobna w bibliografii. 2 ) Stefan Warchoł (1974) uważa, że spieszczenia to wszystkie wyrazy pochodne tworzone od nazw własnych osobowych oraz związanych z nimi nazw pokrewieństwa i powinowactwa rodzinnego. 3 ) Formanty deminutywne mają funkcję semantyczną polegającą na modyfikacji znaczenia lek- semu podstawowego. Znaczeniem przekazywanym przez nie jest informacja o wielkości oraz o emo- cjach pozytywnych nadawcy (zob. Grzegorczykowa i in. 1999).