GÝRÝÞ Endüstrileþme ile birlikte çevre kirliliði ülkemiz için önemli boyutlara ulaþmýþtýr. Özellikle, kurulan fabrikalarýn yer seçiminde meteorolojik olaylarýn dikkate alýnmamasý çevredeki bitki, hayvan ve insan yaþamýnda önemli sorunlara yol açmakta ve atmosfere býrakýlan atýklar hava, su ve toprak kalitesi üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadýr (Vandergrift ve ark. 1971). Ayrýca bu atýklar atmosfer koþullarýnýn etkisiyle geniþ alanlara yayýlmak suretiyle çevrede bulunan bitkiler üzerinde birikerek normal geliþmelerine engel olmakta (Brandt ve Rhoades 1973, Cireli 1975, Katýrcýoðlu ve Ýren 1988) ve floristik kompozisyonu etkilemektedir (Brandt ve Rhoades 1972). Diðer yandan, endüstriyel baca kirleticileri topraktaki mikrobiyal türler ve onlarýn etkinliklerinde de olumsuzluklara neden olmaktadýr (Lux 1974). Çimento fabrikalarýndan çýkan tozlarýn çevredeki vejetasyona zararlý etkilerini ilk olarak Parish (1910) ve Peirce (1910) kaydetmiþtir. Daha sonra, bu konuda Bohne (1963), Czaja (1966), Treshow (1970), Lerman (1972), Cireli (1975), Sheikh ve ark. (1976), Borka (1980), Voran (1984), Ýrem ve Katýrcýoðlu (1984) ve Muhammad ve Muhammad (2001) gibi araþtýrmacýlar çalýþma yapmýþlardýr. Darley (1966), Lerman (1972), Bilaloðlu ve Yürekli (1982), Güven (1989), Katýrcýoðlu ve Ýren (1988) çimento fabrikalarýndan çýkan tozlarýn verdiði zararlarýn mekanizmasýný açýklamaya çalýþmýþlar, Pajenkamp (1961) da tozlarýn gübre gibi etki yaparak dolaylý yoldan bitkiye yararlý olduðunu vurgulamýþtýr. Trabzon-Ünye'de ihraç ürünü fýndýkta, Mersin'de turunçgillerde, Ýzmir ve Erzurum- Aþkale'de zeytinliklerde çimento fabrikasý baca tozlarýnýn etkisi ile verim kaybý gözlenmiþtir (Ýrem ve Katýrcýoðlu 1984). Ayrýca çimento fabrikasý baca Ekim - Kasým - Aralýk 2003, Sayý: 49 17 Ýsmet UYSAL, Ersin KARABACAK, Tülay TÜTENOCAKLI Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, ÇANAKKALE Çanakkale Çimento Fabrikasý Bacalarýndan Çýkan Tozlarýn Zeytin Aðaçlarýnýn Geliþimi ve Verimi Üzerine Etkileri Cilt: 13 Sayý: 49 17-24, 2003 Özet Bu araþtýrma, Çanakkale kentinin 40 km güneybatýsýnda yer alan çimento fabrikasý çevresinde bulunan zeytinliklerde gerçekleþtirilmiþ ve fabrikadan 200 m, 300 m, 500 m ve 5 km (kontrol) uzaklýkta bulunan zeytinliklerden örnekler alýnmýþtýr. Zeytin aðaçlarýndan alýnan örneklerde yeni ve eski filiz boylarý, meyve sayýsý ve boyutlarý olmak üzere yapýlan morfolojik gözlemlerde 300 m uzaklýkta bulunan aðaçlarda en büyük miktarda azalma ve verim kaybý gözlenmiþtir. Bu uzaklýktaki zeytin yapraklarýnýn birim alanýnda biriken çimento baca tozu miktarýnýn fazlalýðý önemli bir etkendir. Ayrýca 300 m'deki zeytin yapraklarýnýn boyutlarý küçülmesine raðmen palizat parankimasý katmanýnda geniþleme görülmüþtür. Sonuçta 200 m, 300 m, 500 m uzaklýktaki zeytinliklerde verim kaybý olmakla birlikte, 300 m uzaklýkta en fazla verim kaybý görülmüþtür. Anahtar Kelimeler: Çimento baca tozu, zeytin, Çanakkale. The Effects of Cement Kiln Dust Emitted from Canakkale Cement Factory on the Growth and Yield of the Olive Trees Abstract This study was carried out in olive groves nearby a cement factory situated 40 km south-west of Canakkale and samples were collected from olive groves, 200 m, 300 m, 500 m and 5 km (control) away from the cement factory. Morphological observations, shoot length, fruit number and size measurements were performed on new and old shoot samples. Greatest reduction in productivity and in morphological measurements was observed in samples collected from trees that are 300 m away from the factory. The amount of cement kiln dust observed on the unit leaf surface area was higher in such trees and this could be an important factor for the reductions in productivity. Morphological observations showed an increase in palisade paranchyma despite a reduction in leaf size. Reduction was observed in the yield of olive groves located 200, 300 and 500 m away from the factory, the greatest reduction is seen in olive groves located 300 m away from the factory. Key Words: Cement kiln dust, olive, Canakkale. Ekoloji Çevre Dergisi