ISSN: 1309 4173 (Online) 1309 - 4688 (Print) Volume 6 Issue 4, p. 87-112, July 2014 Journal of History Studies JHS H i s t o r y S t u d i e s Volume 6 Issue 4 July 2014 Tereke Kayıtlarına Göre 19. Yüzyılda Merzifon’da Sosyal ve Ekonomik Hayat The Social and Economic Life in Merzifon in the 19th Century According to Estate Inventories Yrd. Doç. Dr. Sibel Kavaklı Kundakçı Kastamonu Üniversitesi - Kastamonu Öz: Bu çalışma 19. Yüzyıl Merzifon Şer’iyye Sicillerinde yer alan tereke defterlerini inceleyerek, Merzifon tereke kayıtlarına göre Merzifon’un sosyal, kültürel ve iktisadî hayatına ışık tutmaktadır. Ölenin geride bıraktığı mallarının kaydını ve bu malların mirasçıları arasında taksimini ihtiva eden tereke kayıtlarına göre şehirli tereke sahipleri köylü tereke sahiplerine göre daha varlıklı olarak göze çarpmaktadır. Anahtar Kelimeler: Merzifon, Tereke Kayıtları, Osmanlı Devleti Abstract: This study examines the Tereke records or the estate inventory of the deceased in the Merzifon Şer’iyye Registry from the nineteenth century and sheds light on the social, cultural and economic life Merzifon. The article presents that tereke records of the city dwellers in Merzifon were prosperous than the ones from the rural village population. Keywords: Merzifon, Estate inventory, Ottoman Empire Giriş Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihi ve özellikle yerel tarih için son derece önemli olan kaynaklardan biri, tereke kayıtlarıdır. Bu kaynakları ilk değerlendiren ve önemine vurgu yapanlar arasında Ömer Lütfi Barkan ve Halil Ġnalcık gelmektedir. 1 Onların öncülüğünde baĢlayan çalıĢmalar daha sonraki yıllarda da artarak devam etmiĢtir. 2 Ya önemli bir kiĢinin terekesi ya da bir bölgeye ve döneme ait olan terekelerin değerlendirilmesi Ģeklinde meydana gelen bu çalıĢmalar sosyal ve ekonomik tarihle ilgili önemli veriler sunmaktadır. Tereke, ölünün arkasında bıraktığı mallar anlamına gelmektedir. Muhallefât, metrûkât ve kassam olarak da adlandırılan bu kayıtlar, ölen bir kiĢinin arkasında bıraktığı mallarının tespiti ve bu malların mirasçıları arasında paylaĢtırılması için tutulmuĢtur. 3 Tereke kayıtlarında öncelikle ölen kiĢi mahallesi veya köyü, lakap ve unvanı, mesleği ve ismi ile ayrıntılı olarak tanıtılır. EĢi ve çocukları isimleriyle birlikte yazılır. Vasiye ihtiyaç varsa vasi belirlenir. Sonra, 1 Ömer Lütfi Barkan, “Edirne Askeri Kassamı‟na Ait Tereke Defterleri (1545-1659)”, Belgeler, III/5-6, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1966, s. 1-479; Halil Ġnalcık, “Osmanlı Ġdare, Sosyal ve Ekonomik Tarihiyle ilgili Belgeler: Bursa Kadı Sicillerinden Seçmeler: II. Köy Sicil ve Terekeleri”, Belgeler, XV/19, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1993, s. 23-167. 2 Tereke çalıĢmaları hakkında ayrıntılı bilgi veren çalıĢma için bkz. Hülya Canbakal, “Barkandan Günümüze Tereke ÇalıĢmaları”, Ömer Lütfi Barkan: Türk Tarihçiliğine Katkıları ve Etkileri Sempozyumu, Ġstanbul 2011. 3 Tereke, sözlükte “ölünün bıraktığı mal yerinde kullanılır tabirdir. Bunun yerine “muhallefât” da kullanılır. Terekeye, ölünün teçhîz ve tekfîni, ölünün borçları, vasiyeti, veresenin hakkı girmektedir” Ģeklinde geçmektedir. Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, III, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, Ġstanbul 2004, s. 460; ġemseddin Sami, Kâmûs-i Türkî, Çağrı Yayınları, Ġstanbul 1377, s. 399; Tahsin Özcan, “Muhallefat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, XXX, Ġstanbul 2005, s. 406-407.