99 • BAHAR 2012 / SAYI 61 99-120 bilig tarı- Fiili ve Türevleri Üzerine Bülent Gül  Özet Bu makalede Türk tarım terminolojisinin iki temel terimin- den biri olan tarı- fiili ve metinlerde tanıkladığımız bu fiilin türevleri olan tarın- “(toprak) işlemek”, tarıl- “ekilmek”, tarıt- “tohum saçmak; tarlayı ekip biçmek, ektirmek; dağıtmak”, ta- rıtdur- “ektirtmek” ve tarımsın- “ekin eker görünmek” fiilleri üzerinde durulmuştur. Fiilin, runik harfli Türkçe metinler, Budist ve Maniheist çevre Türkçe metinler ile İslami çevre Türkçe metinlerdeki kullanım alanının belirlenmesi için çok geniş bir korpus taraması yapılmıştır. Fiilin modern Türk dili alanındaki durumlarına da değinilmiştir. Makaledeki amaç, hem Türk tarımının temel fiillerinden biri olarak karşımıza çıkan tarı- fiilinin kullanım alanlarını; hem de Türk tarım araştırmalarında dil malzemesinin ne kadar önemli olduğunu okuyucuya göstermektir. Anahtar Kelimeler tarı- fiili, tarım, Türk tarımı, Eski Türkçe, Uygurca. Giriş Türk runik harfli metinler, Budist ve Maniheist çevrelerin Türkçe eserleri ile İslami çevrelerde yazılan Türkçe eserlerde, Türk tarım terminolojisine ait çok geniş bir malzeme bulunmaktadır. Türk tarım terminolojisinin temel fiilleri, tarı- ve äk- fiilleridir. Özellikle Eski Türkçe metinlerde tarı- fiili yaygın olarak kullanılmışken, daha sonraki tarihî Türk lehçelerinde yerini äk- fiiline bırakmıştır. Bugün Türkiye Türkçesinde de, tarı- fiilin- den türemiş olan tarım, tarla ve darı kelimelerinin yaşadığını ve fiilin asıl anlamı olan “tarım yapmak, ekin ekmek” anlamındaki işlevini ve kullanım alanını äk- fiiline bıraktığını belirtmeliyiz (Gül 2009: 291-316). _____________  Doç. Dr., Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, TDE Bölümü – Ankara / Türkiye bulentg@hacettepe.edu.tr