CUMHURİYET’İN İLK BİLİM DERGİLERİNİN BİLİM TOPLUMU İNŞASINDAKİ ROLÜ * Serhat KÜÇÜK ** Giriş Hareketli baskı sisteminin gelişimi, Batı medeniyet tarihinin entelektüel hayat düzeninde en radikal değişimi beraberinde getirmiş, eğitimde ve bilhassa fikirlerin iletiminde yeni ufuklar açmıştır 1 . Gutenberg’den dört yüz yıl sonrasına dek basılı medya ancak -toplumun küçük bir parçasını oluşturan- eğitimli kesimin yaşamına girebilmişken, basının temel yapısı, on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında oluşturulmuştur 2 . İnsan faaliyetinin hemen her bölümünde er ya da geç etkisini hissettirecek bu yenilikle birlikte basılı materyallere erişimin, insan davranışları üzerinde nasıl bir takım değişiklikler oluşturduğu konusuna dair bilgiler ise sınırlıdır 3 . Muhtemel ki söz konusu sınırlılık; kitap, gazete ve dergi gibi matbaa ürünlerinin farklı toplumlardaki etkilerinin zaman içerisindeki gelişim süreci incelenerek aşılabilecektir. Bu noktada güncellik ve halk tarafından anlaşılabilirlik gibi kıstaslarla hareket edildiğinde kitaptan ziyade süreli yayınlar ön plana çıkar. Gazete ve dergilerdeki güncellik ve çeşitliliğin önemini 1765’te fark eden Alman gazetesi Stuttgart Real- Zeitung’un yayın kurulu, kararını o tarihte şöyle duyurur: “Mukaddes topraklarımızın [Württemberg] çoğu mukiminin iyi ve yararlı kitaplar okumaya özel bir eğilimi olmadığını fark ettik… Bu yüzden okuma hevesi uyandırmanın en kolay yolunun, çeşitli konuları kapsayan bir haftalık yayın basmak, okurun ilgisini malzemenin çeşitliliğiyle çekmek olacağına hükmettik.” 4 Nihayetinde bir ulusun sanat ve fikir hayatında süreli yayınların yeri büyüktür. Bütün yeni ülkeler ve görüşler, kitaplardan önce süreli yayınlar yoluyla tartışılmış ve tanıtılmıştır. Herhangi bir konuda son bilgilere ihtiyaç duyulduğunda kitaptaki bilgilerin dondurulmuş yapısı karşısında, süreli yayınlar tercih edilmektedir. Okuyuculara, içinde yaşadıkları şehirde, ülkede ve dünyada neler olup bittiğini bildirmek, olaylarla ilgili gelişmeleri yansıtmak ve ayrıca bu olaylar üzerinden * Bu çalışma, 013 D11 701 002-393 nolu proje kapsamında Hacettepe Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Birimi tarafından desteklenmiştir. ** Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, skucuk@hacettepe.edu.tr 1 Myron P. Gilmore, World of Humanism, New York, 1952, s.186. nakleden Elisabeth L. Eisenstein, The Printing Press as an Agent of Change, Cambridge University Press, New York, 2005, s.28. 2 Jürgen Osterhammel, The Transformation of the World: A Global History of the Nineteenth Century, Translated by Patrick Camiller, Princeton University Press, New Jersey, 2014, s.38-39. 3 Eisenstein, a.g.e., s.8. 4 James Van Horn Melton, Aydınlanma Avrupasında Kamunun Yükselişi, Çev. Ferit Burak Aydar, Boğaziçi Üniversitesi Yay., İstanbul, 2011, s.109-110.