80 V ardar’ın (2002: 72) “Bir bölgedeki belli bir dilsel biçimin değişik leh- çelerde büründüğü görünümleri yansıtan ya da dil ve lehçelerin dağı- lımını gösteren çeşitli haritaların oluşturduğu bütün.” ve Korkmaz’ın (2003: 12) “(Alm. Sprachatlas; Fr. Atlas linguistuque; İng. linguistic atlas, di- alect atlas): Bir dilin veya bir lehçenin ses bilgisi, şekil bilgisi özelliklerine ve söz varlığına göre hazırlanmış olan, bunların yayılış alanlarını gösteren ha- ritaların oluşturduğu atlas.” olarak tanımladıkları dil/ağız atlasları, ilk olarak Avrupalılar tarafından hazırlanmıştır. Avrupa’daki ilk dil atlasları XIX. yüzyılın sonlarında yapılmıştır. Bun- lardan ilki, Almanların 1876’da yayımladıkları “Alman Dil Atlası”; ikincisi ise Fransızların 1902’den itibaren yayımlamaya başladıkları “Fransız Dil Atlası”dır. Almanya’da G. Wenker; ülkede ilkokul bulunan 40.000 kadar yer- leşim yerine, önemli ses ve biçim özelliklerini yansıtacak 40 kısa tümce gön- derir ve bir tür anket yoluyla bu tümcelerin o bölgenin söyleyiş özelliklerine göre yazılmasını ister. Öğretmenler tarafından bu tümceler, yerel söyleyiş- lere çevrilir (Buluç, 1946). G. Wenker, daha sonra eldeki verilere dayanarak ağızları belirleyen haritaları hazırlar. Fransa’da ise J. Gillieron ve öğrencisi E. Edmont, G. Wenker’in oluşturduğu soru listeleriyle yetinmeyip farklı bir yol izleyerek “vasıtasız metot”u kullandılar. Onlar, uzmanlar yardımıyla 639 yerden ses ve biçimbilgisi bakımından önemli olan kısa tümcelerden başka ağızların söz varlığından yararlanma yoluna gittiler. J. Gillieron ve E. Ed- mont, 1902’de Fransız Dil Atlası’nın ilk 50 haritasını yayımladılar. Eser ta- mamlandığında bir milyondan fazla dil şekli ile 1920 haritayı kapsıyordu (Buluç, 1946: 171-179; Boz, 2008: 153-154). Türkiye’nin İlk Dil Atlası: Eskişehir İli Dil Atlası * Erdoğan BOZ * Bu yayın, 112K405 numaralı “Eskişehir İli Dil Atlası” adlı TÜBİTAK projesinden üretilmiştir. Türk Dili Eylül 2017 Yıl: 67 Sayı: 789