TUNA BULGAR TÜRKLERİNİN DİLİ VE KÜLTÜRÜ ÜZERİNE * Заːʺ˘кˆ o яз˩кʺ ˆ к˙ˏ˪˘˙˕ʺ ʹ˙hаˇ˖кˆх б˙ˏга˕ O. A. MUDRAK ** (Çev. Reshide ADZHUMEROVA *** - Emine ATMACA **** ) Gazi Türkiyat, Güz 2014/15: 155-174 ”alkanlarȂda M.S. I. bin yılın son y(zyıllarındaki ”ulgar T(rklerine ait yazıtların malzemesi, Bulgar Türklerinin dil ve kültür durumunu inceleme açısından son dere- ce önemlidir. Bulgar Türkçesine ait bu ilginin birinci nedeni, bu dilin Türk dil aile- sinden ayrı bir alt gruba ait olması ve sadece çağdaş Çuvaş T(rkçes ine (muhtemelen bu alt grup genel T(rk dilinden daha önce ayrılmıştırǼ yakın olmasıDz ikinci nedeni ”ulgar yazıtlarının T(rk dil ailesinin en erken yazılı kaynaklarından biri olmasıdır ǻDoğu-T(rk KağanlığıȂnın Orhon-Yenisey YazıtlarıȂndan sonra gelirlerǼ. Üçüncü nedeni ise, bu dönemde ”ulgar T(rkçesiȂnin, T(rk dilinin en ”atı kolunu teşkil etme- sidir. “yrıca ”ulgar T(rkçesi, Doğu “vrupaȂnın Hint “vrupa dilleriyle aktif olarak temas ettiği ilk T(rk dilidir. ”unun dışında, ana dili ”ulgarca olanlar Tuna NehriȂnin alt havzasında ”izansȂtan ayrı bir devlet kurmuşlar, Slavlar arasında tamamen eriye- ne kadar elit bir grup oluşturmuşlarDz yani Slavlara karşı k(lt(rel bir donör olmuşlar- dır. ”u çalışmanın temel amacı, okunması kolay bir yazıyla yazılmış ”ulgar yazıtları- nı incelemektir. “ncak bu yazıda, izole edilmiş leksik alıntılar konusuna hiç değini l- memiştir. I) PRESLAV YAZITI 1 * Bu makale, http://altaica.ru/LIBRARY/mudrak/polgar.pdf sitesinden alınmıştır ǻerişim tarihiDZ Řŝ.Ŗŗ.ŗŖŗŚǼ. ** Oleg “lekseyeviç Mudrak ǻŗŚ Ocak ŗşŜřǼ, Rusya Devlet Humanitar ÜniversitesiȂnde 5ğretim Üyesidir. Rus dilbilimcisi, filoloji bilimleri doktorudur. Altay ve Paleoasya dil bilimi alanında çalışmaları vardır. Sibirya, Uzak Doğu ve Kuzey “merika halklarının tarihî karşılaştırmalı dil bilimi alanında uzmandır. ŗşşś yılından itibaren Rusya Devlet Humanitar Üniversitesi, Doğu K(lt(rleri Enstit(s(, Karşılaştırmalı ”ilim MerkeziȂnde çalışmaktadır. Altay Dillerinin Köken Bilgisi Sözl(ğ(Ȅn(n yazarlarından biridir ǻŘŖŖřǼ ǻ”u bilgi, httpDZ//ru.wikipedia.org/wikipedia sitesinden alınmıştırǼ ǻerişim tarihiDZ ŗŗ.Ŗş. ŘŖŗŚǼ. *** Yrd. Doç. Dr., Kastamonu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Çağdaş T(rk Lehçeleri ve Edebiyatı Böl(m( 5ğretim Üyesi, Kastamonu/TÜRKİYE. reshidekirim@gmail.com **** Yrd. Doç. Dr., Sakarya Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fak(ltesi, T(rk Dili ve Edebiyatı Böl(m( 5ğretim Üyesi, Sakarya/TÜRKİYE. eatmaca@sakarya.edu.tr; eatmaca07@hotmail.com 1 Tuna ”ulgar Yazıtları, ”ulgaristanȂın çeşitli bölgelerindeDz özellikle Preslav, Pliska ve Madara gibi Tuna Bulgar T(rkleriȂnin eski yerleşim merkezlerinde bulunmuştur. Ş.-ş. y(zyıllardan kalma şŖ civarında yazıttır. ”u yazıtların çoğu GrekçeȂdir ve yalnızca iki tanesi Tuna ”ulgar T(rkçesiȂne aittirDZ ŗǼ Preslav Yazıtı ŘǼ Çatalar yazıtı ǻDetaylı bilgi için bk. Talat Tekin (1987), Tuna Bulgarları ve Dilleri, “nkaraDZTDK Yayınları ) (çevirenlerin notu).