- 174 - Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research Cilt: 10 Sayı: 49 Volume: 10 Issue: 49 Nisan 2017 April 2017 www.sosyalarastirmalar.com Issn: 1307-9581 GELİBOLU YELKEN BEZİ CANVAS OF GALLIPOLI Ebru ÇATALKAYA GÖK • Zahide İMER** Öz 17. yy’da Osmanlı devletinin himayesinde yerli yelken bezi üreticileri, Avrupa sanayicileri ile rekabet edebilecek seviyede idiler. Özellikle Fransız gemicileri, kendi yelken bezlerinden % 25 nispetinde daha pahalı olmasına rağmen, Gelibolu bezini tercih ediyor ve boğazdan geçerken bez almadan çıkmıyorlardı. Çünkü Gelibolu bezi daha kaliteliydi. Gelibolu halkı, devletin desteğinin azalmasına ve Avrupa sanayiinin gelişen teknolojisine rağmen yelken bezi dokumacılığını yüzlerce sene devam ettirmiş; maliyeti yüksek olmasına rağmen bu sahada Avrupalılarla rekabet etmiştir. Çalışmamızda üstünlüğünü bu şekilde kabul ettirmiş olan Gelibolu Yelken bezlerinin bölgeye gelişi, gelişimi ve yok oluşu gibi tarihsel gelişimi üzerinde durulmuştur. Ayrıca Osmanlı döneminde yelken bezlerinin kullanıldığı gemiler hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın amacı; Gelibolu'da dokunan yelken bezlerini kaynaklardan elde edilen bilgilerle değerlendirmek ve önemine bir kez daha dikkat çekebilmektir. Anahtar Kelimeler: Gelibolu, Yelken Bezi, Keten Bez, Kumaş, Dokuma. Abstract In the 17th century, local canvas producers under the auspices of the Ottoman state were in a position to compete with European industrialists. The Gallipoli people have maintained have woven canvas for hundreds of years despite the diminishing state support and the technological advances of European industry. They competed with the Europeans in this site in spite of the high cost. In this study, canvas of Gallipoli which accepted that superiority analyzed in terms of its historical development including its first appearance in the town, development and disappearance. In addition, information was given about the vessels which canvas were used during the Ottoman period. Purpose of working; it is to evaluate the canvas woven in Gelibolu with the information obtained from the sources and to point to attention once again to the importance. Keywords: Gallipoli, Canvas, Linen Cloth, Fabric, Weaving. 1. GİRİŞ Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında bir yerleşim merkezi olan Gelibolu, XIV. yüzyılda Rumeli’den Anadolu’ya geçişte bir üs olarak kullanıldığı için (Kıvrak, 1989: 26) Türk denizcilik tarihi bakımından önemli bir yere sahipti. İsmi Yunanca Kalliopolis, Kallioupolis veya Kallipolis’ten gelmektedir (İnalcık, 2002: 99). 1356 yılında Osmanlı Devleti topraklarına katılan Gelibolu’da Rumeli ile Anadolu arasındaki ticaret trafiği ve gümrük vergileri denetlenmesine rağmen (Şahin, 2006:177), İmparatorluğun mühimmat kaynakları, bir donanmanın muhafazasını devam ettirmek için yeterliydi. Böylelikle Osmanlılarda Tersane-i Amire’nin ihtiyacı olan hiçbir mal ithal edilmediği gibi, imal edilen bazı mallar ihraç bile edilmekteydi (Bostan, 1992: 253). Balmumu, şarap ihracatının yapıldığı Gelibolu’da (Kıvrak, 1989: 26), halk iplerini kendileri eğirerek donanma için bezler dokurdu. Bu bezler Donanma’nın ihtiyacı dışında ticarî gemilerin de ihtiyacını karşılamak için tercih edilmekteydi (Genç, 1991: 118). Son derece kaliteli olan bu bezler Fransız gemicilerinin yelken bezlerinden %25 nispetinde daha pahalı olmasına rağmen ihraç edilmekteydi (Sahillioğlu, 1968:53-57). İlk Osmanlı savaş tersanesi Yıldırım Beyazid (1389-1402) idaresinde Gelibolu’da inşa edilmişti (Grant, 2011: 61-62). Gemi yapım imkânları on beşinci yüzyıldan on altıncı yüzyıla kadar çarpıcı bir biçimde artmış (Grant, 2011: 61-62) olan Osmanlı donanmasında gemiler; kürekli ve yelkenli olarak iki gruba ayrılmaktaydı. Kürek ve yelkenle yürüyen gemilere çekdiri, çekdirir veya çektirme, yalnız yelkenle yürüyen gemilere ise, yelkenli veya kalyon sınıfı gemiler denilmekteydi (Bostan, 2009: 83). Kürekle yürüyen gemiler sınıfından olan Kadırga türü gemilerde, sürekli güvertede durmak zorunda kalan askerleri korumak amacıyla güvertelerin üzerine 1 topu 15 zirâ 1 olan 130 top yelken bezinden yapılmış tentelerle gerilmişti (Bostan, 2009: 330). Birbiri üzerine çekilmek üzere kullanılan iki tenteden biri her yıl değiştirilip, yerine • Arş. Gör., Gazi Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi, Geleneksel Türk Sanatları, catalkayaebru@gmail.com ** Prof., Antalya Akev Üniversitesi, Sanat ve Tasarım Fakültesi Dekanı, imerzahide2@gmail.com 1 Zirâ: Türk halklarının kullandığı eski ölçümü birimi. (Devellioğlu, Ferit (2002). Osmanlıca –Türkçe Ansiklopedik Lugat Eski ve Yeni Harflerle, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, ss.1188).