F.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi 1995 7 (1-2) 345 DOĞU ANADOLU BÖLGESİNDEKİ İL VE İLÇE MERKEZLERİNİN FONKSİYONEL ÖZELLİKLERİ Ali YİĞİT ∗ - Selçuk HAYLİ* - Erdal KARAKAŞ* 1.GİRİŞ: Bu çalışmamızda, Doğu Anadolu Bölgesi sınırları içinde kalan il ve ilçe merkezlerinin, "iktisadî fonksiyonlara göre sınıflandırılmaları" denenmiştir. Nüfus kriteri dikkate alınmaksızın, bütün il ve ilçe merkezi yerleşmeler sınıflamaya dahil edilmiştir. Değerlendirmeler, D.İ.E 1990 Genel Nüfus Sayımı "Nüfusun Sosyal ve Ekonomik Nitelikleri" istatistiklerinin sonuçlarına dayandırılmıştır. Baz olarak alınan verilerin, il ve ilçelere göre ayrı ayrı verilmeleri nedeniyle, yerel yönetim açısından belde, fakat mülkî yönetim statüleri bakımından köy olan yerleşmeler, değerlendirme dışında bırakılmıştır. Şüphesiz ki, bölgenin il ve ilçe merkezi olmayan yerleşmelerinden bazılarında da az-çok şehirsel fonksiyonların bir kısmı önem kazanmış olabilir. Ancak D.İ.E, 1990 sayımında, nüfusu 5000 ve daha fazla olan ilçe merkezleri esas alınarak, nüfusun sosyal ve ekonomik nitelikleri ile ilgili istatistikler yayınlamıştır. Bundan dolayı da, 1990 sayımı öncesi fonksiyon gelişme ve değişmelerine değinilmemiştir. Daha metodik olabileceği düşüncesiyle fonksiyonel özellikler, il ve ilçe merkezlerinin nüfus büyüklükleri sıralaması esasına göre incelenmiştir. 2.NÜFUS GRUPLARINA GÖRE FONKSİYONEL YAPI 2.1. Nüfusu 50 000'den Fazla Olan Yerleşmeler: Doğu Anadolu Bölgesi sınırları içine giren, 15'i il ve 121'i de ilçe merkezi statüsünde olmak üzere toplam 136 yerleşmeden (Harita:1), 1990 sayımı sonuçlarına göre, nüfusu 50 000'den fazla olan 9 yerleşme vardır. 3'ü (Malatya, Erzurum, Elazığ) 200 000'den fazla ve biri de (Van), 150 000'den fazla nüfuslu idi. Nüfusu 50 000- 100 000 arasında olanlar ise, 5 adetti. Nüfusu 200 000'in üzerinde olan 3 şehir merkezinde de tarımda çalışan nüfusun oranı % 5 civarındadır. Ayrıca, şehirleşme bakımından büyük öneme sahip olan ticaret, ulaşım ve malî hizmetler alanında çalışan nüfusun oranı, bu 3 merkezde % 25'i aşmıştı (Elazığ % 24.5). Görüldüğü gibi nüfusu 200 000'in üzerindeki şehirlerde birkaç fonksiyon önem kazanmakta, dolayısıyla çalışan nüfusun çeşitli faaliyet kollarına dağılmış olması, buralarda fonksiyonların çeşitlenmesine yol açmıştır. Van ve Erzincan şehirleri de bu gruba dahil edilebilir. Fakat, Van'da tarımda çalışan nüfusun % 11 olması, Erzincan'da da ticaretle uğraşan nüfusun % 10'un altına düşmesi, bu iki şehri diğerlerinden ayırmaktadır. Nüfusu 50 000-100 000 arasında olan şehirlerde ise durum biraz farklıdır. Özellikle bu gruptaki şehirlerde tarımda çalışan nüfusun miktarı % 10'un üzerine çıkmakta, ticaretle uğraşan nüfusun oranı % 10 civarına inmektedir (% 17.4'lük oranıyla Elbistan hariç). Ayrıca, nüfusu 50 000'den fazla olan tüm şehirlerde, toplum hizmetleri % 40-60 arasında değişmektedir. Bunlardan, sadece Elbistan'da toplum hizmetleri % 27 gibi düşük bir değer gösterir. ∗ Fırat Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fak., Coğrafya Bölümü, Elazığ.