424 TÜRKİYE’NİN AĞAÇ ve ÇALILARI ROSACEAE Kışın yaprağını döken, sürgünleri dikensiz, kısa boylu ağaç veya çalılardır. Oldukça iri olan tomurcuk- larının üzerleri kiremitvari dizilmiş pullarla örtülüdür. Sürgünlere almaçlı olarak dizilmiş olan kenarları dişli ve loplu yapraklar basit veya bileşiktir. Çiçekleri beyaz, nadiren pembe olup birleşik yalancı şemsiye biçiminde kurul oluştururlar. Taç ve çanak yapraklar 5 parçalı stamen sayısı 15-20 dir. Ovaryum 2-5 kar- pelden oluşmuş 2 tohum taslağı taşır. Ovaryum 2-5 gözlü, yalancı sulu meyve tipindedir. Olgunlaştığında sarı kırmızı veya portakal rengini alır (Gabrialian, 1972). Ülkemizde 15 türü doğal yetişmekte olup bu türlere ilişkin tanı anahtarı aşağıda verilmiştir. 1.Yapraklar tüysü veya yarı tüysü; 2.Yapraklar yarı tüysü, yaprak 5.5-12 cm uzunluğunda, tomurcuklar sarımtırak-kahverengi, to- murcuk pulları çıplak ve yapışkan değil ………………………………………………………………………..…...…....Sorbus roopiana 2.Yapraklar tek tüysü, tüysü yaprak 6-30 cm uzunluğunda 3.Tomurcuklar koyu siyahımtırak–kahverengi ve yapışkan değildir; meyveleri basık küre şeklin- de olup, 6-9(-11) mm’dir. Situlus çoğunlukla 3 adet, gövde kabuğu düz ve boyuna çatlaklı ………………………………......………...………………………..………Sorbus aucuparia 3.Tomurcuklar sarımtırak–yeşil renkli ve yapışkandır; meyveleri küremsi veya armut şeklinde olup 15-22 mm’ dir. Sitilus çoğunlukla 5 adet, gövde kabuğu uzunlamasına dar şeritsi pullar ha- linde çataklı ………..……………………………………………………………………. Sorbus domestica 1.Yapraklar basit, loplu veya kenarları dişli 4.Yapraklar loplu, yaprak kenarları basit veya çit sıralı dişli; 5.Yaprakların alt yüzeyleri gençken hafif tüylü daha sonra çıplaklaşır; 6.Tomurcuk pulları elma yeşili renginde ve kenarları koyu kahverengi sürmeli, hafif yapışkan; yapraklar derin veya sığ loplu, lop kenarları ince dişli, damar sayısı 5-6(-7) adet. Sitilus ço- ğunlukla 2, nadiren 3’ tür ……….……………………………………………………………… Sorbus torminalis 6.Tomurcuk pulları sarımtırak–kahverengi, yapışkan değil, yapraklar az veya çok loplu, lop kenarları kaba ve belirgin, çit sıralı dişlidir damar sayısı 7-9(-11) çit. Sitilus 3 …..……………………….………………………………………..…….Sorbus caucasica 5. Genç ve olgun yaprakların alt yüzeyleri keçe gibi sık veya pamuksu tüylü; 7.Yaprak ayasının dip kısımlarında loplar derin parçalanmış fakat yaprakçık şeklinde ayrıl- mamıştır; damar sayısı 8-9 çit; çiçek kurulu zengin 25-60(-90) çiçekten oluşur. ……………….…………………………………….…………... Sorbus tamamschjanae 7.Yaprak ayası derin loplu değil; damar sayısı 5-7(-8) çit; çiçek kurulu fakir (20-40); 8.Tomurcuklar sarımtırak–kahverengi ve pul uçları sürmesiz; yaprak ayası dar– eliptik (5-11x3-7cm), sığ loplu ve lop kenarları basit dişli; aya dip taratan 1/3 ora- nında tam kenarlı veya belirsiz dişli; meyve rengi belirgin kırmızı ..……………………………...………………………………. Sorbus luristanica 8.Tomurcuklar sarımtırak- kahverengi ve pul uçları kızıl kestane renginde sürmeli; yaprak ayası geniş eliptik veya rombik-eliptik (baklava dilimi biçiminde); 9.Yaprak ayası geniş eliptik (4,5-10x3-9 cm) lop kenarları basit dişli olup diş- lerin uç kısımları küttür, ayanın dip tarafı tam kenarlı; meyve yumurta biçi- Sorbus L. (Üvezler) Bilge Tunçkol, Necmi Aksoy, Özgür Eminağaoğlu