2. Ulusal Yörük Türkmen Çalıştayı 210 211 2. Ulusal Yörük Türkmen Çalıştayı SEYYAHLARA GÖRE 19. YÜZYILDA TÜRKMEN AİLESİ Doç. Dr. Mustafa GÖKÇE ∗ Toplumun temel yapı taşlarından biri olan aile Türk milletinin en önemli değerleri arasında yer alır. Yaşanan değişimlere rağmen tarihin her döneminde aile kurumu Türk milleti için bir değer olma özelliğini sürdürmüştür. 19. yüzyılda Hazar Denizi’nin doğusunda yaşayan Türkmenler için de aile mühim bir kurumdu. Bu dönemde Türkistan sahasını gezen seyyahlar Türkmenlerin yaşamları, gelenek- görenekleri ile ilgili önemli bilgiler vermiştir. 19. yüzyılda Türkmen ailesinin durumunu ele alırken bu seyyahlardan Mehmet Emin Efendi, Blocqueville ve Vambery’nin eserlerinden yararlandık. 19. yüzyılda yaşadıkları coğrafyanın şartlarına uygun olarak çadırlarda yaşayan Türkmen aileleri anne-baba ve çocuklardan oluşmaktadır. Türkmenler çadırlarda yaşadıkları için seyyahlar tarafından boyların nüfusu çadır sayıları ile ifade edilmektedir. Örneğin Blocqueville, Teke boyundan bahsederken “Teke kavmi yaklaşık 30.000 çadırdan ibarettir.” İfadesini kullanmaktadır. Her çadırda bir erkek, bir kadın ve çocuklar yaşamaktadır. Çadırlarda evlenmemiş birden çok erkek bulunabilmektedir. 1 Türkmenleri ziyaret eden yabancılar tarafından bu durum yadırganmaktadır. Ancak Türkmenler için bu durum doğaldır. Çünkü Türkmenler arasında dönemin diğer Müslüman toplumlarında olduğu gibi kadınlar erkeklerden ayrı tutulmamaktadır. Seyyah Blocqueville Türkmen kadınlarının toplum içindeki konumunu belirtmek için “Kadınlar Türkmenler arasında diğer ∗ Doç.Dr., Muğla Sıtkı Koçman Üniversite si Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. 1 H. C. Blocqueville, , Türkmenler Arasında, Çevr. R. Akdemir, Ankara 1986, , a.g.e., s.53-55; A. Vambery, Bir Sahte Dervi ’in Orta Asya Gezisi, Hazr. N. A. Özalp, İstanbul 199358; Ayrıca Bkz. E. N. Necef- A.A. Berdiyev, Hazar Ötesi Türkmenleri, stanbul 2003, s.302. Müslüman toplumlara nispetle çok daha fazla saygı ve itibar görürler.” şeklinde yazmaktadır. 2 Türkmen kadınlarının toplum içindeki durumu diğer seyyahların eserlerinde de yer almıştır. Mehmet Emin Efendi seyahatnamesinde Türkmen kadınlarının güzel ve cesur olmasına değinmiştir. Ayrıca Blocqueville gibi Türkmen kadınlarının toplum içindeki konumunu belirtmek için de “Türkmenler arasında haremlik, selamlık anlayışı yoktur. Kadın erkek yan yanadır.” İfadelerini kullanmaktadır. Seyyah, Türkmenlerin Müslüman olmalarına rağmen kadınlar arasında aşırı örtünme olmadığına dikkat çekerek İstanbul’daki kadınlarla karşılaştırmaktadır. Osmanlı toplumundaki kadınların dayı, amca gibi akrabaları ile bile yan yana dolaşmaya çekinmelerine rağmen Türkmen kadınlarının toplum hayatında erkeklerle yan yana olmalarını olumlu bir durum olarak değerlendirmektedir. 3 Ailenin Kurulması: Türkmen ailesi geleneksel olarak düğün ile kurulur. Türkmenler yaşadıkları coğrafyanın çetin şartları nedeniyle erken yaşta yaşam mücadelesine başlarlar. Bu nedenle diğer toplumlarda çocuk olarak addedilen kişiler Türkmenler arasında yetişkin bir birey olarak kabul edilirler. 4 Bu nedenle Türkmenler 16-17 yaşlarda evlenmektedirler. Türkmen ailesinin kurulması çeşitli törenlerle gerçekleşmektedir. 11-12 yaşlarına gelen bir kişi için öncelikle aytışma adı verilen bir nişan töreni gerçekleştirilir. Damat adayı kız evine hediyeler ve törende kesilmek üzere 2 Blocqueville, a.g.e., s.60-65. 3 Bkz Mehmet Emin Efendi, stanbul’dan Orta Asya’ya Seyahat, Haz. R. Akdemir, Ankara 1986, s. 56-59. 4 M. Emin Efendi, İstanbul’da 18 yaşına gelmiş bireylerin çocuk muamelesi görmelerine rağmen Türkmenlerin 14 yaşına geldiklerinde yetişkin birer bahadır olmalarına değinmektedir. Bkz. M. Emin Efendi a.g.e., s. ; Blocqueville, a.g.e., s. 66; M. Saray, The Turkmens in the Age of Imperialism, Ankara 1989, s. 40.