TEHCİRİN 100. YILINDA OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEKİ İSYANLAR ULUSLARARASI SEMPOZYUMU / DİYARBAKIR, 2014 155 DİCLE ÜNİVERSİTESİ DİYARBEKİR VİLAYETİ’NDE 1895 ERMENİ OLAYLARI OKTAY BOZAN* * Yrd. Doç. Dr., Dicle Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi. ÖZET 1878 Ayestefanos/Berlin Antlaşmalarıyla Ermeni meselesinin uluslararası bir sorununa dönüşmesi üzerine önemli bir mevzii elde eden Ermeniler, 1895 yılına gelindiğinde kendilerini bağımsız bir Ermenistan kurmaya çok yakın hissetmiş ve bunu silahlı direniş yoluyla başarmaya karar vermiştir. Bu meselede büyük devletlerin müdahaleleri, komitacılık faaliyetleri, misyonerlik çalışmaları ve konsolosluk faaliyetleri etkili olmuştur. 1 Kasım 1895 Cuma günü Diyarbakır Vilayet merkezinde Ermeniler ile Müslümanlar arasında başlayan çatışmalar ancak üç günün sonunda kontrol altına alınabilmiştir. Olaylar yer yer halklar arası çatışmaya dönüşmüştür. Meydana gelen olaylarda ve olaylara paralel olarak vilayet merkezindeki yangında hem Müslümanlar ve hem de gayrimüslimler mağdur olmuştur, halklar arasındaki kadim toplumsal ilişkiler tamir edilmeyecek şekilde zarar görmüştür. GİRİŞ Büyük bir sarsıntıya neden olan Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Osmanlı sınırları içerisinde yaşayan Ermeniler arasında “bağımsız bir devlet kurma” düşüncesi yeşermeye başladı. Ermenilere göre, olayların gelişi ve Osmanlı Devleti’nin za iyet i bunu yapmaya tam elverişliydi. “Balkanlardaki Hristiyanlar gibi, biz de Osmanlı’dan ayrılarak kendi bağımsız devletimizi kuralım” düşüncesi tara tar topladı. Derinden derine, gizliden gizliye bu ikir aşılandı. Nitekim önlerindeki örnekler çok açıktı; Osmanlı’dan ayrılarak bağımsızlık ilan eden Yunanistan, Bulgaristan, Romanya ve Karadağ Ermeniler için iyi birer örnekti. Bunları gördükçe, o zamana kadar bağlı kaldıkları devlete başkaldırma planları yapmaya başladılar. 1 Böylece “Ermeni sorunu” ortaya çıkmaya başladı. Ermenisorununuhazırlayansebepleri büyük devletlerin konsolosluk ve misyonerlik faaliyetleri, Ermenikilisesinin militarist ve siyasi bir politika takip etmesi, Ermemi komitelerinin propaganda ve silahlı faaliyetleri şeklindeki başlıklar ileözetlemek mümkündür . 2 Avrupa Devletleri, Berlin Antlaşmasıyla Vilayet-i Sitte (Doğu Vilayetleri)’de reformlar uygulama kararı almakla, devrimci Ermeni hareketine destek vermiş oluyordu. 1 Ramazan Demir, Ermeni İsyanı ve Harput Ermenileri, Palme Yayıncılık, Ankara 2009, s. 20 2 KâmuranGürün,ErmeniDosyası, TTK, Ankara1983, s. 30; Osmanlı Belgelerinde Ermeni Rus İlişkileri (1841-1898), I, Başbakanlık Osmanlı Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 2006, s. 14