E T N O G R A F I E P O G R A N I C Z A „Etnografia Polska”, t. LXI, 2017, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 AGNIESZKA HALEMBA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa TWORZENIE POGRANICZA A ŻYCIE PRZY GRANICY. REFLEKSJE TERMINOLOGICZNE W ŚWIETLE BADAŃ TERENOWYCH PRZY GRANICY POLSKO-NIEMIECKIEJ Niniejszy artykuł jest pierwszą próbą spisania releksji nad pojęciami granicy i pogranicza towarzyszących badaniom na terenach bezpośrednio przylegających do północnego odcinka państwowej polsko-niemieckiej granicy, prowadzonym przeze mnie od 2016 roku we współpracy z Joachimem Ottem Habeckiem z Uniwersytetu w Hamburgu, przy udziale polskich i niemieckich studentów etnologii 1 . Podczas gdy większość dotychczasowych badań etnograficznych prowadzonych przy tej granicy skupiała się na miastach podzielonych granicą (Asher 2005, 2011; Sandberg 2009), nasz zespół postanowił rozpocząć pracę w mniejszych miejscowościach. Począt- kowo ulokowaliśmy się w Gryfinie, dwudziestotysięcznym miasteczku na południe od Szczecina. W miejscowości tej zbudowane są mosty przez Odrę i Regalicę, które od 1997 do 2007 roku funkcjonowały jako przejścia dla małego ruchu granicznego 2 , a po wejściu Polski do strefy Schengen dają mieszkańcom Gryfina i okolic możliwość szybszego dojazdu samochodem do Szczecina niż przez terytorium Polski. Ponadto na północ od miasteczka granica państwowa zaczyna biec lądem 3 . Najbliższe większe niemieckie miasto to liczące 30 tysięcy mieszkańców Schwedt nad Odrą, natomiast Gartz, położone dziesięć kilometrów od Gryfina, ma ich od tego ostatniego dzie- sięciokrotnie mniej. Jedyną dużą aglomeracją miejską w tym regionie jest Szczecin. Przejeżdżając przez mosty łączące Gryfino z niemiecką wioską Mescherin, opusz- czamy zatłoczone ulice, wzdłuż których ciągną się wystawy małych i dużych sklepów, a wjeżdżamy między pola i lasy, pośród których co jakiś czas pojawiają się ciche wioski. Krótko zarysuję powody, które skłoniły nas do rozpoczęcia badań właśnie tam – braliśmy pod uwagę zarówno wspomniany powyżej brak opracowań dotyczących 1 Badania te są finansowane przez Polsko-Niemiecką Fundację na Rzecz Nauki, grant nr 2016-15 (F449). W pracach biorą udział studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego: Zuzanna Głowacka, Julia Janaszek, Jakub Juszczak, Julia Kasprzyk, Klaudia Kowalska, Stanisław Mazurek, Bogna Rutkowska i Joanna Szymandera, oraz studenci Instytutu Etnologii Uniwer- sytetu w Hamburgu. 2 Przejście rzeczne w Gryfinie funkcjonowało od 1994 roku. 3 Jest to najdłuższy lądowy fragment granicy polsko-niemieckiej.