De ketting van Damietta, een Haarlems zaagschip en Willem I van Holland Over de wording en standaardisering van een kruistochtmythe Jaap van Moolenbroek Tot de Nederlandse historische verhalenschat behoorde vijf eeuwen lang een ver- haal over heldendaden van Hollandse kruisvaarders in Egypte. De meest gang- bare versie luidde als volgt. Tijdens de belegering van de havenstad Damietta door keizer Frederik wisten Willem van Holland en Haarlemse burgers met een schip waarvan boeg en kiel met getand ijzer waren beslagen, de ketting stuk te varen die de haven afsloot, waarna de stad kon worden ingenomen. 1 Als beloning ontvin- gen de Haarlemmers eervolle attributen voor hun stadswapen: een zwaard van de keizer, een kruis van de patriarch van Jeruzalem. Dit exempel van devotie, vernuft en beloning kreeg zijn vorm in de vijftiende eeuw, en raakte wijd verbreid. Binnen en buiten Haarlem werd het Hollandse bravourestuk verder verteld in historie- werken, bezongen in lofdichten en triomfzangen, verbeeld in prenten, schilde- rijen, glasramen en tapijten, betwijfeld sinds het het begin van de zeventiende eeuw, later bestreden en bespot maar ook verdedigd, tot ver in de negentiende eeuw herbezongen en op muziek gezet, totdat het thema rond 1900 uitdoofde in roman en jeugdboek. 2 Het rijke Nachleben van de mythe wil ik elders schetsen. 3 Hier gaat het me om de oorsprong en standaardisering ervan. Lang werd aangenomen dat het verhaal voor het eerst geboekstaafd werd door de Haarlemse karmeliet Jan Gerbrandsz. van Leiden, tegen 1470. Ten onrechte, bewees de Leidse medio-neerlandicus Wim van Anrooij in een in 1993 versche- nen artikel waarin hij een zevental teksten uit de vijftiende eeuw in kaart bracht en van een eerste toelichting voorzag. 4 Daarna is het thema blijven rusten. In dit artikel wil ik de mij bekende teksten tot circa 1520 bespreken, het vermeende historische substraat van de mythe nader bezien, en een nieuwe hypothese over de wording ervan presenteren, met het toenmalige (en huidige) Haarlemse stads- wapen van zwaard, kruis en vier sterren als invalshoek. In de vijftiende eeuw was de aandacht voor het verleden van de eigen stad in de Hollandse historiograie opmerkelijk gering, aldus reeds Jan Romein. Meer re- 1 Dumyāt (Egypte), in het Middelnederlands Damiate, thans internationaal meestal Damietta genoemd. 2 Vgl. voor de periode 1600-1800 Frijhoff, ‘Damiette appropriée’, fraai geïllustreerd. 3 In een boek over de Nederlanders en de kruistocht naar Damietta in historie en verbeelding (in voorbereiding). 4 Van Anrooij, ‘Middeleeuwse sporen’. In het volgende geef ik niet steeds aan waar ik van zijn inzichten afwijk.