META NELERİ İÇERİR? Sağlık Hizmetlerinin Metalaşması * FUAT ERCAN Sağlık emekçisi, sağlık çalışanlarının emekçisi Ata Soyer abimin insana yaşam heyecanı veren ısrarlı duruş ve gülüşlerine... “Kapitalist üretim tarzının egemen olduğu toplumların zenginliği, “muazzam bir meta birikimi” olarak kendini gösterir, bunun birimi tek bir metadır.” Karl Marx Eğlence ve şarap Tanrısı Dionysos ve ekibi Frigya yaylarında oradan oraya dolaşırken, yaşlı Silenos, yorulur bir ağaç gölgesinde uyuyakalır. Bulanlar alay edip aşağılayarak Kral Midas’a getirirler. Midas, Silenos’u on gün krallar gibi ağırlar ve Dionysos’a götürür. Tanrı çok memnun olur ve Midas’a “Dile benden ne dilersen” der. Midas “Her tuttuğum altın olsun” deyince, isteği yerine getirilir ve Midas’ın her tuttuğu hakikaten altın olur. Kral mutlu ve çok sevinçlidir. Akşam olur, büyük bir iştahla sofraya oturur. Ama sofrada her tuttuğu altın olmaktadır. Ekmeği, yemeği , hatta sevmek için sarıldığı güzel kızı bile” 1 Giriş Mitolojiden okuduğumuz Midas’ın hüzünlü öyküsü günümüze ait ne çok şey söylüyor : Dokunduğumuz her şey metalaşıyor. En temel ihtiyaçlarımızı ancak belirli bir para karşılığında elde edebiliyoruz. Midasvari biçimde dokunduğumuz her şey metalaşıyor. Birilerinin varoluş koşuları, metalaşmanın yoğunlaşıp-genişlemesine bağlı hale gelmiş/getirilmiş. Eğitim, ormanlar, fikri mülkiyet hakları, parklar, su havzaları ve çalışmamızın konusu olan sağlık hizmetleri gibi burada sıralayamayacağımız birçok alan metalaşma sürecine çekildiler/çekiliyorlar. İşleyiş/oluş halindeki kapitalist sermaye birikim süreci bir önceki tarımsal topluma ait toplumsal ilişkilere ait ne varsa önce buharlaştırıyor 2 ve ardından kapitalist-modernleşme süreci içinde yeniden katılaştırıyor . 3 Yani metalaştırıyor, şeyleştiriyor, nicelleştiriyor, gayri-insanileştiriyor. 4 Karl Marx, temel çalışması olan Kapital’i yukarıda alıntıladığımız meta kavramı ile başlatıyor. Fakat unutmayalım ki Marx’ın amacı, bir toplumsal ilişkilere temel karakteristiğini veren kapital/sermaye * Bu çalışma bir zamanlar heyecan ve coşku üreten SBSÇ Grubunun katkıları ile zenginleşmiştir. Derya, Karakaş, Ayşe Cebeci ve Ferimah Y.Yılmaz’a katkılarından dolayı teşekkür ederim. Uzun süredir sağlık çalışanları ile paylaştığım düşüncelerimi metine dönüştürme için beni cesaretlendiren ve dahası sabırla zamanını harcayan Osman Elbek’e çok teşekkür ederim. 1 Kral Midas, Tuttuğun Altın Olsun Efsanesi. http://yunanmitolojisi.blogspot.com/search/label/Midas (Erişim Tarihi: 26.07.2013). 2 Karl Marx, Komünist Manifesto’da işaret etmişti: “Bütün kemikleşmiş, donmuş ilişkiler, arkaları sıra gelen köhne ve saygıdeğer önyargılar ve düşüncelerle birlikte silinip gider, yeni oluşanlarsa daha kemikleşmeye fırsat bulmadan eskir”. Yani o ünlü ifade ile; “Katı olan her şey buharlaşıyor”. Ama bu ifade daha çok kapitalist toplumsal ilişkilerin hızla dönüşmesi anlamında kullanılmaktadır. Öte yandan Karl Marx’ın daha sonraki çalışmaları -ama özellikle Kapital-, zamanla buharlaşan eski toplumsal ilişkilere ait özelliklerin yeniden katılaştığını (metalaştığını) göstermektedir. 3 Berman M (1994). Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor (Çev: Altup Ü & Peker B). İletişim Yayınları, İstanbul. 4 “3. basamakta uzman doktor olarak 10 yıldır çalışıyorum... Puantaj yöntemi var. Herkes birbirinin puanını gözlüyor. Olmayacak puanlar giriliyor. Herkes birbirinin kuyusunu kazıyor gibi. Ne kadar çok puan yazarsam o kadar çok döner sermaye alacağım mantığı var. Şişirme Puanlar var... Herkes ne yapabilirim. Puanımı nasıl arttırabilirim derdinde... Hekimler arasında rekabet çok arttı. İşin kalitesi düştü. Bence hasta açısından dezavantaj oldu. Daha önceden hastaya 10 dakika ayıracakken şimdi bir dakikada bakıp gönderebiliyorsun. Sonuçta bir puanı var onun. 10 dakikada baksan da bir dakikada baksan da puanı aynı. Hastalar farkında değil...” (Kart E (2013). “Sağlıkta Dönüşüm” Sürecinde Performansa Dayalı Ücretlendirmenin Hekimler Üzerindeki Etkileri. Çalışma ve Toplum, 3: 103-139). Elife Kart’a yaşanan değişimin sahici bilgisini sunduğu için çok teşekkür ederiz.