DOĞAN, N. (2017). Türkçede İstem Değiştirimi I: Ettirgenleştirme. Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 6/ 14, s. 193-214. DEDE KORKUT Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi Cilt 6, Sayı 14(Aralık 2017), s. 193-214 DOI: 10.25068/dedekorkut153 ISSN: 2147 – 5490, Samsun- Türkiye Geliş Tarihi: 30. 11. 2017 Kabul Tarihi: 26. 12. 2017 Türkçede İstem Değiştirimi I: Ettirgenleştirme Valency Alternation in Turkish: Causativisation Nuh DOĞAN * Öz Türkçede şekil bilgisel, söz dizimsel, sözlüksel ve birleşimsel ettirgenlik olmak üzere dört farklı ettirgenleştirme biçiminin olduğu söylenebilir. Her ettirgenlik biçimi fiilin istemini değiştirir. Ettirgenleştirme biçimlerinin Türkçede istem artırma, istem düzenleme, istem tanımlama, hem istem artırma hem de düzenleme olmak üzere dört farklı istem değiştirimine yol açtığı görülür. İstem değiştirimi Türkçede gelişi güzel gerçekleşmez. Türkçede istem değiştirimi bilhassa, şekil bilgisel ettirgenlik özne seçme ve dil bilgisel işlevler hiyerarşisine göre gerçekleşir. Bu, belirli anlam bilimsel rollerin ve dil bilgisel işlevlerin cümlenin söz dizimsel ve anlam bilimsel yapısına katılmasına yol açar. Söz konusu dil bilimsel hiyerarşiler ve fiillerin anlam bilimsel istemi şekil bilgisel ettirgenlik dışında diğer ettirgenlik biçimlerinin kullanılmasını zorunlu kılar. Fiilin istemi birinci, ikinci ve üçüncü ettirgenlikle artırılabilir. Ancak istem artırımı özellikle belirli fiil sınıflarıyla söz dizimi tarafından kısıtlanır. Bu, Türkçede çok anlamlı ya da belirsiz söz dizimsel yapıların ortaya çıkmasına neden olur. Türkçede ettirgenleştirme biçimleri, bilhassa şekil bilgisel ettirgenlik ile sözlüksel ettirgenlik birbiriyle zıtlaşır. Birinin olması durumunda diğerinin olmadığı söylenebilir. Anahtar kelimeler: İstem, ettirgenlik, Türkçe istem değiştirimi, çatı, fiil türetimi. Abstract It can be said that there are four different forms of causation in Turkish, namely morphological, syntactic, lexical and combinational causative. It has been seen that the forms of the causativisation have caused four different valency alternations in Turkish, namely valency increasing, valency decreasing, valency rearranging valency identifying, both valency rearranging and valency identifying. Valency alternation does not happen in Turkish randomly. Valency Alternation, especially morphological causative occurs according to Subject Choice Hierarchy and grammatical relations hierarchy. This leads to the participation of certain semantic roles and grammatical functions in the syntactic and semantic structure of the sentence. The linguistic hierarchies and semantic valency of verbs necessitate the use of other causativisation forms other than the form of morphological causative. The first, second and third causality can increased the valency of verb. However, valency alternation is restricted by syntax, especially with certain verb classes. This has led to the emergence of * Doç. Dr., Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Samsun-Türkiye. El-mek: nuhdogan55@hotmail.com Özgün Makale/ Original Article