55 55 Paweł Grata Przemysł rektyfikacyjny w Polsce w okresie istnienia PaĔstwowego Monopolu Spirytusowego (1924–1939) I. WstĊp. II. Charakterystyka przemysłu rektyfikacyjnego. III. Zasady współpracy PMS z rektyfikacjami (normy jakoĞci). IV. DziałalnoĞć rektyfikacji. V. ZakoĔczenie I. Wstęp PaĔstwowy Monopol Spirytusowy powołany do Īycia na mocy ustawy z 11 lipca 1924 roku stał siĊ juĪ do koĔca okresu miĊdzywojennego głównym organizatorem funkcjonowania wszyst- kich przedsiĊbiorstw wchodzących w skład szeroko rozumianego przemysłu spirytusowego w Polsce. Gorzelnie rolnicze i przemysłowe, zakłady skaĪania spirytusu, wytwórnie wódek i li- kierów, a takĪe bĊdące przedmiotem niniejszego opracowania rektyfikacje spirytusu działały od tego czasu w sposób mniej lub bardziej ĞciĞle okreĞlany i nadzorowany przez przepisy oraz apa- rat wykonawczy tworzonej od paĨdziernika 1924 roku Dyrekcji Monopolu. Jego powstanie oznaczało bowiem przejĊcie przez władze skarbowe wyłącznoĞci na organizowanie produkcji i obrotu spirytusem na rynku wewnĊtrznym; wszelka działalnoĞć mieszcząca siĊ w tak zakreĞlo- nych uprawnieniach monopolowych paĔstwa musiała podlegać jego bezwzglĊdnej kontroli 1 . Losy polskiego przemysłu rektyfikacyjnego w okresie istnienia PaĔstwowego Monopolu Spirytusowego stanowią zatem interesujący przykład funkcjonowania jednej z gałĊzi przemysłu prywatnego w warunkach pełnego jej podporządkowania czynnikom etatystycznym. Przemysł ten, zajmujący siĊ oczyszczaniem (rektyfikacją, rafinacją) otrzymywanego w gorzelniach spi- rytusu surowego, tradycyjnie juĪ od drugiej połowy XIX stulecia był integralną czĊĞcią pol- skiego przemysłu spirytusowego. Jego istnienie było bowiem niezbĊdne, by wytwarzany w gorzelniach rolniczych i przemysłowych spirytus surowy (surówka) mógł stać siĊ wartoĞcio- wym surowcem do wyrobu napojów alkoholowych. Rektyfikacje spirytusu juĪ z samej istoty były zatem w duĪej mierze uwarunkowane rozmiarami wytwórczoĞci spirytusu w kraju oraz sytuacją na szeroko rozumianym rynku spirytusowym, jednak utworzenie PaĔstwowego Mo- nopolu Spirytusowego musiało oznaczać znaczne zmiany w ich działaniu. Od połowy lat dwudziestych bowiem aĪ do koĔca okresu miĊdzywojennego polskie rektyfikacje miały praco- wać na zlecenie Dyrekcji Monopolu (ze wszystkimi konsekwencjami takiego stanu rzeczy), a ich funkcjonowanie podporządkowane zostało Ğcisłej kontroli ze strony tego przesiąkniĊtego fiskalizmem przedsiĊbiorstwa skarbowego 2 . Kwartalnik Historii Kultury Materialnej nr 1/2014 1 DzURP 1924, Nr 78, poz. 756; P. Grata, Monopole skarbowe w polityce podatkowej Drugiej Rzeczypo- spolitej, Rzeszów 2009, s. 170–171, 181–182; W. MateĔko, Zagadnienie monopolów skarbowych w Polsce, Warszawa 1939, s. 122–163. 2 B. Missala, Rozwój zbytu spirytusu niekonsumpcyjnego w Polsce, „Przemysł Rolny”, 1939, nr 7–8, s. 387–388; Ustrój gorzelnictwa rolniczego, tamĪe, 1935, nr 8, s. 119–124; porównanie sytuacji podmiotów Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 2014, R. 62 Nr 1, s. 55-71