Natalia NIEDŹWIECKA-IWAŃCZAK Uniwersytet Wrocławski nniedzwiecka@o2.pl O działaniu pola etnicznego – na przykładach z Łużyc, Kaszub i Śląska. Dynamika autoidentyikacji członków zbiorowości etnicznej a ich tożsamość (w perspektywie statusu etnicznego grupy) Uwagi wstępne Wymienione w tytule krainy łączy to, że są zamieszkiwane przez autochtoniczne zbiorowości o charakterze etnicznym. Każda z grup żyje na pograniczu i może być ujmowana jako „społeczność pogranicza”, wszystkie są usytuowane pomiędzy żywio- łem germańskim i słowiańskim – co uwidaczniało się w zmieniającej się historycznie przynależności państwowej, żadna natomiast nie utworzyła własnego państwa. Na- wiązując do koncepcji Andrzeja Sadowskiego można by zaryzykować tezę, że wska- zywane zbiorowości reprezentują typ narodu kulturowego, spełniając następujące trzy warunki: „jeżeli utrzymują się idee, ideologie narodowe, w których ważną wartością jest ziemia ojczysta, jeżeli tworzona jest sieć instytucji określanych jako narodowe, je- żeli istnieje wielość osób cechujących się określoną tożsamością narodową” (Sadow- ski, 2008, s. 26). I gdyby nie ideologiczne zanurzenie pojęcia „naród” (Wasilewski, 1929, s. 2), a także skutki polityczne takiego ujmowania (Kurczewska, 1999, s. 290), jako takie by mogły być powszechnie odbierane 1 . Wydaje się, że podleganie powy- żej wskazanym kryteriom jest jednak w przypadku Łużyczan, Ślązaków i Kaszubów stopniowalne. Najmniej problematyczny byłby punkt pierwszy – każda ze zbiorowo- ści zakorzeniona jest w przestrzeni, która reprezentuje (przynajmniej dla części z jej członków) typ ojczyzny ideologicznej (Ossowski, 1984). Odnosząc się do drugiego kryterium – Łużyczanie dysponują instytucjami określanymi jako narodowe (przykła- dowo „Fundacja dla Narodu Łużyckiego” – Załožba za serbski lud, „Łużycki zespół narodowy” – Serbski narodny ansambl), Ślązacy podejmowali (choć ostatecznie bez powodzenia) próby zarejestrowania takich organizacji (Stowarzyszenie Osób Naro- dowości Śląskiej, Związek Ludności Narodowości Śląskiej), wśród instytucji kaszub- 1 Szczególnie dyskusyjny jawi się status Ślązaków i Kaszubów – chodzi mi tu zarówno o ich percepcję przez zbiorowość zewnętrzną, jak i ogląd wewnątrzgrupowy. Łużyczanie wprawdzie w kontekście niemieckim w zapisach prawnych funkcjonują jako naród, objęci są jednak ochroną z tytułu przyjęcia przez RFN Konwencji ramowej Rady Europy o ochronie mniejszości narodowych – czyli ostatecznie ich status nie jest jednoznacznie dookreślony. Owa niejednoznaczność widoczna jest również na poziomie społecznym – część Łużyczan swą zbiorowość deiniuje jako naród, część jako grupę etniczną, mniejszość lub ewentualnie dwa narody (por. Niedźwiecka-Iwańczak, 2013, s. 252–263).