1 “Die mensen zijn de vijand!” Het geweld van het neoliberale kapitalisme en de morele verantwoordelijkheden van de menswetenschappen Dieter Declercq Deze bijdrage behandelt een problematiek waarover ikzelf ben beginnen nadenken sinds ik in 2011 naar de openingsbijeenkomst ging van een studentenkrant. Tijdens die bijeenkomst sprak een derdejaarsstudent communicatiewetenschappen het publiek toe, onder meer over toekomstperspectieven op de arbeidsmarkt. Hij vroeg de andere communicatiewetenschappers hun hand op te steken en eens goed rond te kijken naar hun medestudenten. Toen zei hij: “Die mensen zijn de vijand!” Zijn gewaagde standpunt werd op algemeen gelach onthaald: de lach van de herkenning, dat dit inderdaad was hoe de zaken ervoor stonden. Al lachend zegt de zot de waarheid, want zijn opmerking kan dienen als slagzin van onze neoliberale cultuur. Het neoliberale kapitalisme – in het bijzonder de Amerikaanse variant ontwikkeld door de Chicago School of Economics in de jaren vijftig – is de competitieve vrijemarktideologie die zich sedert de jaren tachtig heeft gevestigd als de dominante visie op mens en maatschappij in het geglobaliseerde Westen (Steger & Roy, 2010; Harvey, 2008). Die ‘globalisering’ kwam er net omdat de principes van het neoliberalisme op beleidsniveau algemeen aanvaard werden. De algemene aanvaarding op beleidsniveau of ‘hegemonie’ van het neoliberalisme leek echter doorbroken door de financiële crisis die begon in 2008. In de directe nasleep van die crisis werd het economische model van de vrije markt namelijk fel belaagd en door sommigen zelfs doodverklaard. Een paar jaar later valt het echter sterk te betwijfelen of de hegemonie van het neoliberale kapitalisme wel degelijk voorbij is. De oplossingen voor de crisis vanuit Europa bleven onvermijdelijk onderhevig aan de marktlogica en nog steeds stromen berichten binnen over bedrijven die moeten sluiten, een pak werknemers moeten ontslaan of naar lageloonlanden moeten trekken, omdat de wetten van de winst dat nu eenmaal dicteren. Uit deze aanhoudende situatie blijkt duidelijk het karakter van het neoliberalisme als ‘ideologie’: het neoliberalisme is een wereldbeeld dat zijn particuliere interesses (zoals de financiële winst van aandeelhouders) weet te verhullen in een valse mantel van onontkoombaarheid. (De favoriete slogan van het neoliberalisme is niet voor niets: Er Is Geen Alternatief. 'TINA- principle': There Is No Alternative.) Indien het neoliberale kapitalisme, als economisch model, al dood is, dan is het gewoon vervangen door een nieuw kapitalisme. Het is echter belangrijk te benadrukken dat de werkelijke hegemonie van het neoliberale kapitalisme niet gelegen is in zijn blijvende dominantie als economisch model. Het ware geweld van het neoliberale kapitalisme is dat het veel meer is dan louter een economisch paradigma. Het neoliberalisme is een algehele denk- en zijnswijze die gekenmerkt wordt door de universalisering van de kapitalistische markt, begrepen als de plaats waar vrije en autonome individuen intens concurreren om winst. In dit opzicht is de werkelijke hegemonie van het neoliberalisme de aanvaarding op beleidsniveau dat het menselijk welzijn gemaximaliseerd wordt door alle vormen van menselijke activiteit te