kebikeç / 30  2010 5 kebikeç / 30  2010 Bir Siyasi-İdari Kurum Olarak Osmanlı’da Cami* Nuri ADIYEKE B u yazının iki temel tezi vardır. Birincisi; Osmanlı İmparatorluğu’nda cami, idari ve siyasi bir kurumdur. İkincisi; Osmanlı sisteminde, İslam’da olmadığı kabul edilen resmi sıfatlı bir din görevlisi sınıfı mevcuttur. Bu sınıf da tıpkı diğer devlet görevlileri gibi “resmi memur” statü ve kimli- ğine sahiptir. Bizim camilerdeki idari organizasyonda tespit ettiğimiz ve kur- guladığımız bu tezler aslında Ahmet Yaşar Ocak’ın “resmi İslam”, “devlet İslamı” veya “siyasallaşmış devlet İslamı” söylemleri 1 ile temelde paralellik göstermektedir. Şu sınırlamayı da yapmamız gerekir ki; burada inceleyeceğimiz şe- killenme İslam dininin Osmanlıdaki genel şekillenmesi değil, onun sadece camilerde vücut bulan siyasi-idari organizasyonudur. Bir başka sınırlandır- ma da devlet denetiminin dışında şekillenen siyasanın, başkaldırıların veya ayaklanmaların camiler ile ilişkisinin de bu çalışmanın dışında tutulmasıdır. Paralel şekilde camilerde propaganda olanağı bulan siyasi oluşumlar da bu çalışmanın dışında kalmıştır. 2 Camilerin siyasi-idari organizasyonu belirli bir dönem veya yüzyıl ile sınırlı olmaksızın Osmanlı’nın kuruluşundan son dö- nemlere kadar olan tarihsel süreçte bir bütün olarak ele alınmıştır. Kendisini ve sistemini kutsal kabul eden Osmanlı Devleti, kutsallığın esası- na sahip olan dini, kendi kutsiyetini pekiştirmek, meşrulaştırmak ve kitlelere kabul ettirmek için ideolojik olarak kullanmıştır. Neticede Osmanlı sisteminin de ortaya koyduğu “din ve devlet” birlikteliği bu şekillenmenin bir tezahürü- dür. Bu anlamda sultanların Cuma namazını kılması da dini-idari bir se- remonidir. Sultanın Cuma namazını kılacağı camiye gidişi, yolda ve camide halka görünmesi siyasi ve idari bir keyfiyet ifade etmektedir. Cuma namazının 1 Ahmet Yaşar Ocak, Türkler, Türkiye ve İslam, İletişim Yayınları, İstanbul, 1999, s. 55, 60. 2 Örneğin Karaçelebizade’lerin siyasi otoritelerini oluşturmalarında camilerin rolü oldukça önemlidir. *Bu yazı, XI th Internetional Congress of Economic And Social History of Turkey, 18-20 Haziran 2008, Ankara’da bildiri olarak sunulmuş, tartışılmış ve genişletilmiştir.