Makale Geliş Tarihi: 25.01.2018 - Makale Kabul Tarihi: 10. 05. 2018 Türkbilig, 2018/35: 125-142. ROL KURAMI İLE FİİLLERİN ANLAMBİLİMSEL KATEGORİLERİNİN İLİŞKİSİ: İYİ VE KÖTÜ PRENS ÖYKÜSÜ ÖRNEĞİ Seçil HİRİK * Öz: İstem, dilin kendi içinde sistemini sürdürebilmesi için kelime kategorilerinin başka biçimbirimlere ihtiyaç duymasıdır. Fiilden, isme kadar sözlüksel birimler cümlede belirli bir anlamı karşılamak için kendini biçimce ve anlamca bütünleyen tamlayıcıyla birlikte görünmek istemektedir. Tesnier tarafından “Bağlantılı Dil Bilgisi”, Fillmore tarafından “Durum Dil Bilgisi” ve Chomsky tarafından “Rol Kuramı” içinde ele alınan “istem” kategorisi, sözlüksel birimleri yine morfolojik birimlere ya da yine sözlüksel birimlere bağlama eğilimine işaret etmektedir. Bağlama işi, yüklemcil öge görevindeki fiil tarafından belirlenen roller çerçevesinde gerçekleşmektedir. Bu çalışmada, Rol Kuramı’ndan hareketle yüklemcil fiillerin atadığı eyleyen, deneyimci, etkilenen, harekete konu olan varlık, hedef, yer, araç, amaç, zaman gibi rollerin isteme etkisi tartışılmakta ve söz konusu rollerin metin üzerinden tespit edilen anlambilimsel fiil kategorilerine göre dağılımları ele alınmaktadır. Belirtilen alanın tespiti için artzamanlı yaklaşım benimsenerek Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış “İyi ve Kötü Prens Öyküsü” uygulama metni olarak seçilmiştir. Anahtar Kelimeler: Rol Kuramı, istem, anlambilimsel fiil kategorisi, bağlam, İyi ve Kötü Prens Öyküsü Relation of Role Theory and Semantic Categories of Verbs: A Case of İyi ve Kötü Prens Öyküsü Abstract: Valency, is the need for other forms of word categorization so that language can sustain its system in itself. Lexical units from verbs to nouns appear together with formative and meaningful complements to meet a specific meaning. Valency has been handled in the theories like “Dependence Grammar” by Tesnier, “Case Grammar” by Fillmore, and “Theta Theory” by Chomsky. It explains the tendency to link morphological units together. This link is created within the framework of the roles defined by the verb in the predicate task. In this study the effect of the agent, experiencer, direct object, indirect object, target, place, instrument, goal, and time on valency in the framework of Theta Theory will be discussed. These roles will be analysed according to the semantic categories of the verbs that are determined in the text “İyi ve Kötü Prens Öyküsü” written in Old Uighur via diachronic perspective. Keywords: Role theory, valency, semantic verb category, context, İyi ve Kötü Prens Öyküsü 1. Giriş İstem (valency) kategorisi, dünyada ve Türkiye’de araştırmacıların son yıllarda ilgi duydukları araştırma alanlarından biri haline gelmiştir. Bu alan, cümleyi * Dr. Öğr. Üyesi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Bölümü. Nevşehir / TÜRKİYE. E-posta: secilhirik@gmail.com ORCID No: 0000-0002-2698-9350