1 . Eski Türk Devletlerinde Prototip Divan-ı Hümayun (Toy, Kurultay) Türk Devletlerinin işleyişlerinde kurultay, toy, Devlet meclisi, kengeş meclisi (müzakere meclis) denilen toplantıların önemli bir yeri vardı. Bu toplantıların çok maksatlı olduğu anlaşılmaktadır. Bunlar hem Devlet işlerinin görüşüldüğü siyasi ve askeri meclis, hem dini ayin ve ibadetlerin yapıldığı bir nevi tören hem de bazı eğlencelere sahne olan şölenlerdi. Bu toplantılara Hakan, ileri gelen Devlet görevlileri, boy beyleri ve halkın önde gelenleri katılmaktaydı. Türk topluluklarında bu tür meclislere “Toy” adını verdikleri biliniyordu. Devlette bir müessese adı olarak sonraki asırlarda ortaya çıkışmıştır. 1 Atilla zamanında 448 yılında Bizans elçi heyetine dâhil olarak Hun başkanlarına giden tarihçi Priskos, Bizans tekliflerini müzakere eden bir Hun Seçkinler Meclisi’nden bahsediyordu. 2 Asya da, Tabgaç Devletinde “Devlet ve nazırlar meclisi” 3 , Hazar Hakanlığında bir “ihtiyarlar meclisi” vardı. 4 Peçenekler’de ise mühim kararlar mecliste alınırdı. Tuna Bulgar Devletinde bir “millet meclisi “bulunmaktaydı. Gürcü Kraliçesi Thamara’nın ilk hükümdarlık yılında ordunun Türkler elinde olduğu sırada Kıpçak Başbuğu Kutlu Arslan’ın “Devlet istişare meclisi” kurdurmak suretiyle, idareye meşruti tarz getirmesi, Kuman-Kıpçak topluluğunda da aynı geleneğin varlığını ortaya koymaktaydı. .Gök Türklerde Devlet Meclisi muhtemelen daimi idi. Çünkü yalnız askeri ve siyasi meseleler değil, iktisat ve kültür işleri de burada konuşulup karara bağlanırdı. Uygurlarda da mevcut hanedan dışından Han seçebilen, bir “yasama kurulu” karakterini taşıyan bir büyük “Devlet meclisi” vardı. Bütün bunlarla birlikte, sayılan bu meclislerin hepsinin “Devlet meclisi” olduğu söylenemez. Asya Hun, Peçenek, Kuman-Kıpçak, Avrupa Hun, Tabgaç ve Hazar topluluklarındakiler daha ziyade “ nazırlar meclisi ” hüviyetinde görülmekteydiler. 5 1 TOZLU, Selahattin, “Türklerde Devlet Yönetimi” , Türk Tarihi ve Kültürü, Pegem Akademi , 5. Baskı 2013, s.206-209 2 Ahmetbeyoğlu, Ali, Attila’nın Sarayında Bir Romalı, Yeditepe yay. S.74-76 3 YILDIRIM, Kürşad, Erken Tabgaç (T’o-Pa) Tarihinin Ana Hatları (Weı Shu’nun İlk Bölümüne Göre) , 1Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3, Summer 2012, p. 2711-2738, ANKARA-TURKEY, s.2719-273 4 KOCARIK, Hasan,Hazarlarda Devlet Yönetimi, Kilis 7 Aralık Üniverstesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, Temmuz 2013, s.57-59 5 YETKİN, Aydın, Divan-ı Hümayun, Anadolu Üniversitesi, Tarih Anabilim Dalı, International Journal of Social Science Volume 5 Issue 5, p. 353-390, October 2012 s.354