Turkic Linguistics and Philology 1/1, 17-25 Geliş: 01.03.2018, Kabul: 01.05.2018 Türkçede İstemi Azaltan Biçimbilgisel Süreçler Işıl Aydın Özkan Sinop Üniversitesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Sinop isilaydin86@gmail.com Öz Anahtar Sözcükler İstemi Azaltan Biçimbilgisel Süreçler, İstem Değiştirme, Edilgenleştirme İstem, bir sözcüğün etrafında açtığı mantıksal, anlamsal ve sözdizimsel boşluğu ifade eder. Bu boşluk, bahsi geçen sözcüğün isteği veya gereksi- nimine uygun olarak, öbek yapıda yer alan ve katılan adı verilen belirli un- surlarla tamamlanır. Bir sözcüğün istem yapısı çeşitli nedenlerle değişebi- lir. İstemin değişmesi genel olarak, çeşitli anlamsal ve biçimbilgisel süreç- ler sonrasında sözcüğün istem çerçevesinin farklılaşması anlamına gel- mektedir. Bu nedenle istemi değiştiren kategoriler genel olarak anlamsal süreçler ve biçimbilgisel süreçler olarak ikiye ayrılabilir. İstemi değiştiren anlamsal süreçlerin, öncelikle sözcüğün anlamını, sonra- sında mantıksal, anlamsal ve sözdizimsel çevresini değiştiren anlam de- ğişmesi, çokanlamlılaşma gibi anlam olayları olduğu görülmektedir. İstemi değiştiren biçimbilgisel süreçler ise özellikle çatı kategorisi altında ele alı- nan ettirgenleştirme, edilgenleştirme vb. dilsel türetimlerle ortaya çıkar. Ettirgenleştirme, nesne eklenmesi gibi kategoriler özellikle eylemlerin ve istem potansiyeli taşıyan eylemsilerin istemlerini arttırırken, edilgenleş- tirme, karşıettirgenleştirme, nesne geçişmesi vb. süreçler ise istemi azal- tır. Türkçede istemin artması sözdizimsel açıdan değerlendirildiğinde yeni bir EDEN öznenin tümceye katılmasıyla ya da nesnesiz bir tümceye nesne eklenmesiyle gerçekleşir. İstemin azalması ise tümceden öznenin ya da nesnenin silinmesi sonucu meydana gelir. Bu çalışmada istemi azaltan ka- tegoriler olan edilgenleştirme, karşıedilgenleştirme, karşıettirgenleş- tirme, dönüşlüleştirme, işteşleştirme ile ad ve nesne geçişmesi ele alına- caktır. 0. Giriş İstem, bir dil biriminin isteği veya gereksiniminin daha büyük bir birimdeki diğer unsurlarla bu is- teğe uygun olarak tamamlanmasını ifade eder (Fischer 1997: 40). Bu terim, dilbilim alanına Fransız dilbilimci Lucien Tesnière tarafından aktarılmıştır. Tesnière hem Bağımsal Dilbilgisinin hem de bu kuramın tamamlayıcısı olan İstem Dilbilgisinin kurucusudur. Tesnière, bir tür sözcükler arası ilişkiye işaret eden bu terimi kimyada zıt elektrik yükündeki atomların diğer atomlarla birleşmesini ifade eden “valence” teriminden esinlenerek (Tesnière 2015: 239) dilbilim alanına uyarlamıştır.