5.Yıldız Sosyal Bilimler Kongresi 13-15 Aralık 2018 773 Kırım Hanlığına Ait Yarlıklarda Geçen Para Birimleri Üzerine Bir Değerlendirme Ayşe Melek ÖZYETGİN 1 Mehmet ARPACI 2 Özet Kırım coğrafyası, eski çağlardan itibaren Orta Asya’yı Avrupa’ya bağlayan ticaret yollarını elinde tutan önemli bir ekonomik merkez konumundadır. Bölge, özellikle esir alım-satımı ve çeşitli tarım ürünlerinin yabancı devletlere sevkiyatında transit merkezi olmuştur. Bu durum uluslararası ticarette Kırım’ı sürekli canlı tutmuştur. Kırım’ın bu özelliği, 15-18. yüzyıllarda bu coğrafyaya hâkim olan ve bölge siyasetine büyük ölçüde yön veren Kırım Hanlığı döneminde gelişerek devam etmiştir. Aynı zamanda deniz aşırı bölgelere teslimatta rol alan Kırım ticaret limanları hanlığın ekonomisini olumlu yönde etkilemiştir. Kırım Hanlığı, kurulduğu dönemden yıkılışına kadar hâkim olduğu bölgede siyasi, sosyal ve ekonomik bakımdan önemli etkileri bulunan Türk-Moğol kökenli devletlerdendir. Hanlığın siyasi ve kültürel nüfuzunun Karadeniz’in kuzeyinden Rusya’ya, Deşt-i Kıpçak coğrafyasından Doğu Avrupa’ya kadar yayıldığı görülmektedir. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Kırım’ın bölge ticaretinde söz sahibi merkezlerin başında gelmesidir. Tarihsel süreç içerisinde ekonomik hayatın son derece hareketli olduğu bu bölgeyi üç yüz yılı aşkın bir süre idare eden Kırım Hanlığının ekonomik teşkilatının incelenip buna ilişkin terimlerin ortaya çıkarılması Türk kültür tarihi için büyük önem taşımaktadır. Kırım Hanlığının idari ve sosyo-ekonomik hayatını aydınlatan belgelerin en başında, devletin diplomatik yazışmaları gelmektedir. Zernov neşriyatı bu yazışmaların en hacimlisi olup Lehistan, Rusya, İsveç gibi ülkelere gönderilen 378 adet yarlık (ferman) ve hattan (mektup) oluşmaktadır. Kırım Hanlığının 16-18. yüzyıllardaki siyasi ve sosyal hadiselerini içeren bu belgeler, aynı zamanda devletin ekonomik yapısına ait kurumsal terminolojiyi de aydınlatan geniş bir neşriyattır. Ayrıca bu belgeler, gerek genel Türk tarihi gerekse tarihî Kırım Türkçesi için değerli yazışmalardır. Hanlık döneminden kalma diplomatik belgeler, ticarette ödeme aracının çoğu zaman para olduğunu göstermektedir. Yazışmalarda aynı zamanda, ülkeler arası esir ve köle değişiminde kişilerin değerine göre parasız değiş-tokuş işlemlerinin de yapıldığı görülmektedir. Devletin ekonomik hayatında kullanılan para birimlerinin ise yalnızca madenî paralar anlaşılıyor. Kırım’ın uluslararası ticarette söz sahibi bir bölge olması, hanlık coğrafyasında kullanılan para birimlerini de çeşitlendirmiştir. Belgelerde, devletin temel para birimi olan gümüş Kırım akçası dışında yabancı kökenli birçok madenî paranın da kullanıldığı görülmektedir. Yarlık ve hatlar bu noktada, özellikle savaş esirlerine verilen fidyeler, yabancı devletlerden alınan yıllık haraçlar ve köle ticareti ile ilgili geniş bilgiler verir. Bildiride, Zernov 1 Prof. Dr., Ayşe Melek ÖZYETGİN, YTÜ, Türk Dili ve Edebiyatı 2 Doktora Öğrencisi, Mehmet ARPACI, YTÜ, Türk Dili ve Edebiyatı