47 Robert Suski Uniwersytet w Białymstoku „Si dii faverint, Ctesifonta usque veniemus”. Bogowie a losy wojen w Historia Augusta na podstawie biografi trzech Gordianusów (HA, v. Gord. 27, 6) Jak wiadomo Historia Augusta jest jednym z najdziwniejszych dzieł histo- riografcznych, które powstało w antyku 1 . Dobrze to pokazuje opowieść o śmier- ci Carusa. Opowiadając o śmierci władcy, jej autor polemizował ze zdaniem, że cesarz zmarł od uderzenia pioruna 2 . Władca miał umrzeć śmiercią naturalną, a na dowód przytacza autor Historia Augusta, (fkcyjny) list skądinąd niezna- nego Iuliusa Calpurniusa, po czym dodał, że państwo rzymskie będzie mogło zwyciężać Persów, jeśli nie zaniedbają obiecanej życzliwości ze strony bogów (si a nostris non deseratur promissus numinum favor) 3 . Na tej podstawie badacze widzieli w tym passusie bardzo ostry atak na chrześcijaństwo i wyznający tą re- ligię cesarzy. Podkreślałby on sukcesy odnoszone przeciw Persom przez Carusa i Galeriusa, co kontrastowało z klęskami, jakie ponosili chrześcijańscy władcy. Autor Historia Augusta miał przez tą historię pokazać potrzebę powrotu do pań- stwowego kultu pogańskiego. W tej perspektywie jego dzieło byłoby propogańską apologią, w której zawarte były aluzje do polityki religijnej późniejszych cesarzy 4  1 Zob. R. Suski, Jowisz, Jahwe i Jezus. Religie w Historia Augusta, Warszawa 2014, s. 1–57. 2 J. Straub, Studien zur Historia Augusta, Berne 1952, s. 123–132; G. Kerler, Die Aussenpolitik in der Historia Augusta, Bonn 1970, s. 263–270; A. Chastagnol, L’Histoire Auguste et l`impérialisme romain des IIe et IIIe siècles après J.–C., „Ktema” 1982, nr 7, s. 263–279; R. Suski, Zwycięska kampania Galeriusza w wojnie z Persami 298–299 r., Chrześcijaństwo u schyłku starożytności. Studia źródłoznawcze, t. 2, 1999, s. 167–171; F. Paschoud, Histoire Auguste. T. 5, 2 Vies de Probus, Firmus, Saturnin, Proculus et Bonose, Carus, Numérien et Carin, Paris 2001, s. 359–361. 3 HA, v. Cari 9, 1–3 „Hanc ergo epistulam idcirco indidi quod plerique dicunt vim fati quandam esse, ut Romanus princeps Ctesiphontem transire non possit, ideoque Carum fulmine absumptum quod eos fnes transgredi cuperet qui fataliter constituti sunt. sed sibi habeat artes suas timiditas, calcanda virtutibus. licet plane ac licebit, ut per sacratissimum Caesarem Maximianum constitit, Persas vin- cere atque ultra eos progredi, et futurum reor, si a nostris non deseratur promissus numinum favor”. 4 J. Straub, Studien..., s. 123–132; A.R. Birley, Religion in the Historia Augusta w: Historiae Augustae Colloquium Parisinum I, red. G. Bonamente, Macerata 1991, s. 49; P. Janiszewski, Natura w służbie propagandy. Kataklizmy i rzadkie fenomeny w łacińskich brewiariach historycznych i w Historia