III. IBANESS Congress Series – Edirne / Turkey III. IBANESS Kongreler Serisi – Edirne / Türkiye March 04-05, 2017 04-05 Mart 2017 624 Uluslararası Örgütlerin İşlevleri: OPEC örneği Hulusi Ekber KAYA Trakya Üniversitesi Keşan Yusuf Çapraz Uygulamalı Bilimler Yüksekokulu Uluslararası Ticaret Bölümü 1. Giriş Uluslararası ilişkiler alanında çalışma yaparken uluslararası ilişkileri etkileyen ve uluslararası ilişkilerin devletlerden sonra en önemli aktörü olan uluslararası örgütleri de iyi bilmek gerekmektedir. Uluslararası sistemin temel aktörü haline gelen uluslararası örgütler olmadan sistem değerlendirmesi yapmak pek doğru olmaz. Küreselleşmenin de itici gücüyle dünyada birçok farklı sınıflandırmalara dahil olmuş uluslararası örgüt bulunmakta ve bu örgütlerin sayısı da her geçen gün farklı alanlarda artış göstermeye devam etmektedir. Dünyamız artık entegrasyon çağını yaşamakta ve çeşitli bölgelerinde buna tanıklık etmektedir. Bu örgütlerin yerine getirdikleri görevler büyük oranda söz konusu örgütlerin ortaya çıkış sebepleri ve kurucu devletlerin amaçları ile yakından ilişkilidir. Bu çalışmada uluslararası örgütlerin tanımlaması yapıldıktan sonra genel olarak bir uluslararası örgütün işlevinin, amacının neler olduğu ve bu bağlamda da uluslararası ekonomik bir örgüt olan OPEC (Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü) genel hatlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır. 2. Uluslararası Örgütlerin Tanımı Devletler aralarındaki etkileşimleri yönetmek üzere geliştirdikleri kurallar doğrultusunda işbirliği yaparlar ve genellikle bu kurallara uyarlar. Zaman içinde bu kurallar daha sağlam bir şekilde yerleşir ve bunlar çevresinde kurumlar gelişir. Devletler bu kurumlar vasıtasıyla ve bahsedilen kurallar çerçevesinde çalışma alışkanlığı kazanırlar ve bunu kendi çıkarları için yaparlar. Devletler uluslararası etkileşimleri kurumlar ve kurallar yoluyla düzenlerler. Söz konusu kurumlar, belirli görev ve işlevlere sahip somut ve maddi yapılardır. Bu kurumlar son yıllarda fazlasıyla yaygınlaşmakta ve uluslararası ilişkilerdeki sahip oldukları rolleri artmaya devam etmektedir. 1945 yılından beri uluslararası örgütlerin sayısı çok fazla artarak yaklaşık 400 bağımsız hükümetler arası örgüte ve on binlerce hükümet dışı uluslararası örgüte ulaşmıştır. 1 Örgütlerin hükümetler arasında resmi bir şekilde yapılan bir anlaşma neticesinde kurulmuş olmaları halinde hükümetler arası bir örgütten söz etmek mümkündür. Bu tür örgütlere ilk örnek olarak kabul edilen ve 1815 Viyana Kongresi sonrası kurulan Ren Nehri Komisyonu’ndan bu yana hükümetler arası örgütlerin sayısı hızla artmaktadır. 2 Hükümetler arası örgütler olarak da isimlendirilen uluslararası örgütlerin dikkat çeken özelliği üye devletler arasındaki ilişkileri düzenlemeye yönelik kurallarının ve bu kuralları uygulamaya ve yürütmeye yönelik resmi yapılarının olmasıdır. Diğer yandan uluslararası örgütler araç, ortam veya aktör olarak da görülebilirler. Uluslararası örgütler, devletler arasındaki sorunların işbirliği içinde sonlandırılması için bir sistem oluşturarak küresel ya da bölgesel çapta bir süper gücün ortaya çıkma tehlikesine neden olmadan geleneksel güç politikasında değişikliğe neden olmaktadır. 3 Uluslararası örgütler, belirli bir kurumsal yapıyı ve devamlılığı içeren tüzel kişiliklerdir. Üstelik bir de fa kurulduktan sonra kendi kendilerine ayrı bir hukuk kişisi olurlar ve her ne kadar organları üyelerinin temsilcilerinden meydana gelse de, bu organlar tarafından alınan kararlar ile kurucularından onları da etkileyecek şekilde hukuken bağımsız hareket ederler. Uluslararası ilişkiler ve uluslararası hukuk metinlerinde kesin bir uluslararası örgüt tanımı karşımıza çıkmasa ve literatür de çok farklı tanımlar ile karşılaşsak da uluslararası örgütleri tanımlamak aslında bir o kadar kolaydır diyebiliriz. Zira devletler tarafından genellikle bir uluslararası antlaşma şeklinde karşımıza çıkan bir kurucu metin ile oluşturulan ve böylelikle uluslararası hukuk kişiliği kazanan uluslararası örgütler, bu özellikleri gereği kimi asgari koşulları taşımak zorundadır. Bu bağlamda ilk olarak vurgulanması gereken süreklilik arz eden bir uluslararası hukuk kişiliğinin varlığıdır. 4 1 Joshua S. Goldstein- Jon C. Pevehouse, Uluslararası İlişkiler, Ankara, BB101, 2015, s.311-313. 2 Faruk Sönmezoğlu, Hakan Güneş ve Erhan Keleşoğlu, Uluslararası İlişkilere Giriş, İstanbul, Der Yayınları, 2013, s.97. 3 Andrew Heywood, Küresel Siyaset, Ankara, Adres Yayınları, 2014, s.511-512. 4 Erdem Denk, Uluslararası Örgütler Hukuku Birleşmiş Milletler Sistemi, Ankara, Siyasal Kitabevi, 2015, s.27-28.