193 “Türkiye VII. Tarla Bitkileri Kongresi, 25-27 Haziran 2007 Erzurum, (Poster Bidiri)” BAZI ARPA GENOTİPLERİNİN TUZLULUĞA TOLERANSLARININ BELİRLENMESİ. II. SAKSI DENEMESİ İrfan TASLAK Sancar BULUT Özcan ÇAĞLAR Şahin AKTEN Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, 25240 Erzurum ÖZET: Bu çalışmada, 22 adet arpa genotipinin tuza toleransları incelenmiştir. Seçilen bu genotipler toprak ortamında ve 5 farklı NaCl solüsyonunda (0, 5, 10, 15 ve 20 dS/m) çıkış ve fide gelişimi yönünden incelenmiştir. İncelenen parametrelerden çıkış oranı, kök uzunluğu, sürgün kuru ağırlığı, kök kuru ağırlığı ve tuza tolerans indeksinin artan NaCl dozları ile azaldığı, buna karşılık sürgün/kök oranının arttığı belirlenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre Şahin-91, Orza-96, Aydanhanım, Kalaycı-97, Tarm-92, Tokak-157/37 ve Çumra-2001 yüksek seviyede, Anadolu-98, Çetin-2000, Erginel-90, Doruk-86, Zafer-160, Bülbül-89, Obruk-86, Wieland, Bilgi-91, Efes-3, Tercan ve Yesevi-93 orta seviyede toleranslı, Yeşilköy-3703, Krusevac ve Angora genotipleri ise tuzluluğa duyarlı bulunmuştur. Anahtar kelimeler: Arpa (Hordeum vulgare L.), tuzluluk, tolerans, çimlenme, çıkış, fide DETERMINATION OF SALT TOLERANCE OF SOME BARLEY GENOTYPES. II. POT EXPERIMENT ABSTRACT: Salt (NaCl) tolerance of 22 barley genotypes was investigated. This selected genotypes were tested in terms of emergence and seedling development at five different NaCl solutions (0, 5, 10, 15 and 20 dS/m) in soil. It was determined that investigate parameters; such as emergence percentage, root length, shoot dry weight, root dry weight and salt tolerance percentage were decreased by increasing of NaCl doses, whereas shoot/root ratio was increased. According to the results of the study, Şahin-91, Orza-96, Aydanhanım, Kalaycı-97, Tarm-92, Tokak-157/37 and Çumra-2001 were found to be high tolerable, Anadolu-98, Çetin-2000, Erginel-90, Doruk-86, Zafer- 160, Bülbül-89, Obruk-86, Wieland, Bilgi-91, Efes-3, Tercan and Yesevi-93 showed tolerance to medium tolerable, Yeşilköy-3703, Krusevac and Angora were the most sensitive genotypes against NaCl. Keywords: Barley (Hordeum vulgare L.), salinity, tolerance, germination, emergence, seedling GİRİŞ Ülkemiz tarım alanlarını tehdit eden en önemli problemlerden biri toprak tuzluluğu olup, bu problemle karşı karşıya kalınan alan miktarı gittikçe artarak (Kantar ve Elkoca, 1998) günümüzde yaklaşık 2.5 milyon hektar dolaylarına ulaşmıştır (Munsuz ve ark., 2001). Tuzlu topraklar uzun zamanı gerektiren pahalı yöntemlerle ıslah edildiği için bu yöntemlere her zaman başvurulmaktadır. Bu tip alanların tarıma kazandırılması için daha ekonomik ve alternatif yollar denenmektedir. Yüksek toprak tuzluluğuna toleranslı ve bu koşullarda ekonomik olarak ürün verebilen bitki tür ve çeşitlerinin belirlenip introdüksiyonunun yapılması en çıkar yollardan biri olarak gözülekte, tuzluluk problemi altında olan alanların üretime kazandırılması için biotik yaklaşım en önemli strateji olarak kabul edilmektedir (Ebstein, 1998). Tahıllar, tarla kültürü içerisinde yetiştiriciliği yapılan bitki familyaları arasında tuzluluğa dayanma özellikleri bakımından yapılan değerlendirmede en hassas grupta yer alan baklagillerden sonra, orta derecede dayanıklı olanlar grubuna girmektedir. Dayanıklılık sınırı en üstte olan grupta ise endüstri bitkileri yer almaktadır (Levitt, 1980). Ancak aynı familya içerisindeki bitki cins ve türleri arasında bile tuza tolerans yönünden önemli farklılıklar sözkonusu olabilmektedir. Arpa ve buğdayın kültür çeşitleri arasında önemli genotipik varyasyonlar tespit edilmiştir (Maas ve Hoffman, 1977). Tuzluluğun bitkiler üzerindeki en çarpıcı etkisi bitki büyümesinde gerileme şeklinde kendini göstermektedir. Bitkilerin tüm organları tuzluluktan aynı oranda etkilenmemektedir. Sürgün gelişimine oranla kök gelişimindeki etki daha fazla olmaktadır (Özdemir, 1993). Shannon tahılların özellikle vejetatif ve erken generatif gelişme dönemlerinde tuza daha çok hassas olduklarını vurgulamaktadır.