Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi / The Journal of International Social Research Cilt: 12 Sayı: 64 Haziran 2019 www.sosyalarastirmalar.com Volume: 12 Issue: 64 June 2019 Issn: 1307-9581 Doi Number: http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2019.3325 TÜRK SİNEMASINDA POLİSİYE UYARLAMASI: CİNGÖZ RECAİ ÖRNEĞİ DEDECTIVE ADAPTATION IN TURKISH CINEMA: CİNGÖZ RECAİ EXAMPLE Enez KALEDİBİ  Alperen KARAPINAR** Öz Sinemanın ilk yıllarından beri anlatılmaya değer hikaye arayışı temel amaçlardan biridir. Film yapımcıları ve yönetmenler için edebiyat başvuru kaynağı olarak görülmektedir. Şiir, hikaye, roman ve tiyatro metinlerinden faydalanarak senaryo oluşturan film yapımcıları bu sanatlardan daha çok roman sanatının uyarlamalarını tercih etmektedirler. Bu çalışmada Peyami Safa’nın 1917’de 20.Yüzyıl gazetesinde tefrika şeklinde yayınlamaya başladığı Cingöz Recai romanlarının uyarlamaları incelenecektir. Bu bağlamda uyarlamanın ne olduğu ve çeşitleri üzerine bilgi verilecektir. Polisiye film özelliğini taşıyan Metin Erksan’ın Cingöz Recai Beyaz Cehennem (1954), Sefa Önal’ın Cingöz Recai (1969) ve Onur Ünlü’nün Cingöz Recai- Bir Efsanenin Dönüşü (2017) filmlerinin analizi yapılmadan önce sinemada tür kavramı incelenecek ve polisiye film türü hakkında bilgi verilip üç ayrı uyarlamanın incelemesi yapılacaktır. Filmlerin analizinde hangi uyarlama çeşidine ait olduğu, birbirleriyle olan benzerlikleri ve birbirinden farklı yanları gösterilmeye çalışılmaktadır. Sonuç bölümünde ise analiz sonucunda bulunan tespitler sunulmaktadır. Anahtar kelimeler: Cingöz Recai, Uyarlama, Tür Sineması, Polisiye. Absract Since the early years of cinema, the search for stories worth telling is one of the main objectives. It is seen as a source of literature for filmmakers and directors. Filmmakers who prefer create scripts by using poems, stories, novels and theater texts prefer more adaptations of novel art than these arts. In this study, adaptations of the novels of Cingöz Recai that Peyami Safa began to publish in 1917 as a serial in the 20th Century Newspaper is examined. In this context, information about the adaptation and its varieties are given. Before the analysis of detective films of Metin Erksan’s Cingöz Recai Beyaz Cehennem (1954), Sefa Önal’s Cingöz Recai (1969) and Onur Ünlü’s Cingöz Recai- Bir Efsanenin Dönüşü, the concept of genre in cinema is examined and detective film type is explained and three distinct adaptations are studied. It will be tried to demonstrate similarities and differences of these films and adaptation types which are related to these films are examined. In conclusion, the findings of the analysis are presented. Keywords: Cingöz Recai, Adaptation, Genre in cinema, Dedective, Giriş Sinemanın ilk yıllarında perdede gösterilenlerin içerikleri gara gelen tren ve inen yolcular, bir binada çıkan yangını söndürmeye çalışan itfaiyeciler gibi görüntülerden oluşmaktaydı. Sinemanın imkanları keşfedilmeye başladıktan sonra kısa ve sessiz görüntüler olsa da kurmaca hikayelerin anlatılacağının farkına varıldı. Konusu olan görüntüler anlatılmaya başlandıktan sonra edebi metinlerden de yararlanmak yönetmenler açısından kaçınılmaz oldu. Edebi metinlerden özellikle romanın, sinema ile ortak özelliklerinin örtüşmesi uyarlamanın yaygınlaşmaya başlamasında etken rol oynadı. Romanın ve sinemanın ayrıntılı hikayeler anlatma olanağına sahip olması film yapımcılarının konu bulma sorunlarına destek olmaktadır. Roman ve sinemanın ortak yanları olduğu kadar araçlarının ve sergilenme biçimlerinin farklılığından dolayı zıtlıkları da mevcuttur. Roman ve sinemanın imkanlarının farklı olması uyarlanma sürecinde uyarlama modellerinin çeşitliliğine katkıda bulunmaktadır. Sinemadan daha önce türlerine göre tasnif edilmiş olan romanlar sinemaya uyarlandıkça, film üretiminin ve talebinin şekli ile ilgili formüller ortaya çıktıkça sinemada da türlerin varlığından hatta tanımlarından bahsedilmeye başlanmıştır. Polisiye film de ortaya çıkan türlerden biri olmaktadır. Çalışmanın ilk kısmında uyarlamanın tanımı, çeşitleri ve imkanları tartışılacaktır. Daha sora sinemada tür kavramının ortaya çıkışının sebepleri ve tür kavramının özellikleri üzerinde durulacaktır. Çalışmanın ikinci kısmında ise polisiye film türünün özelliklerinden bahsedilecek ve Peyami Safa’nın Cingöz Recai romanını sinemaya uyarlayan Metin Erksan, Safa Önal ve Onur Ünlü’nün uyarlamaları analiz edilecektir.  Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kültürel Çalışmalar ABD Yüksek Lisans Öğrencisi. ** Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sosyoloji ABD Doktora Öğrencisi.