DZIEJE NAJNOWSZE, ROCZNIK XL — 2008, 3 PL ISSN 0419-8824 Mariusz Mazur Lublin Koncepcja nowego człowieka w propagandzie Polskiej Partii Robotniczej do przejęcia władzy Historiografia polska zajmująca się komunizmem i Polską Ludową wśród priorytetów no- wej władzy zawsze wymienia ukształtowanie nowego człowieka. W dużej mierze koncepcja ta traktowana jest w sposób aprioryczny i bezdyskusyjny i przechodzi się nad nią do porządku dziennego bez refleksji nad jej pochodzeniem, konstatując jedynie jej istnienie. Na pytanie o genezę, większość wskazałaby zapewne marksizm, polską myśl komunistyczną okresu mię- dzywojennego, myśl marksistowską rosyjską i radziecką oraz myśl PPR-owską okresu wojny. Jeśli na pierwsze trzy źródła można się zgodzić, to wskazanie refleksji PPR-owskiej wydaje się być błędne. Nowy człowiek nie pojawia się w niej co najmniej do początku 1945 r„ a przyjąć można założenie, że nawet do końca tego roku. Decydenci stojący na czele Związku Radzieckiego i Kominternu, powołując do życia Pol- ską Partię Robotniczą, nie antycypowali przyszłych przemian ustrojowych w połowie Europy w ciągu następnych kilku lat. Katastrofalne położenie militarne z przełomu 1941 i 1942 r. wy- magało podjęcia praktycznych działań całkiem innego typu. Priorytetowym zagadnieniem, na jakim skupiała się propaganda nowo powstałej partii komunistycznej, była próba uaktywnienia czynnego oporu i walki na tyłach wroga w jak najszybszym terminie, jak największymi siłami i bez względu na własne koszty osobowe Polaków, by odciążyć chylące się ku upadkowi pier- wsze państwo proletariackie. Dlatego w sygnowanych przez PPR źródłach z początków jej ist- nienia, ale w gruncie rzeczy także w okresie sięgającym aż do ostatnich miesięcy 1945 r., nie ma mowy o przebudowie człowieka. Problem, który w tym wypadku wydaje się nie do rozwiązania, stanowi wzajemne przenika- nie trójwymiarowej refleksji nad wizją człowieka, wynikającej z trzech różnych zakresów czasu, do których się ona odnosiła. Z jednej strony, z bieżących potrzeb sytuacji wojennej, wymusza- jącej określone zachowania, wymagającej eksponowania jednych cech osobowych, a redu- kowania innych. Drugi wymiar wypełniałby model człowieka powojennego rozwijany w warunkach pokojowych. W tej optyce, a stanowi ona główną cześć refleksji PPR-owskiej lat 1942-1944, można mówić o inkoherentnej konstrukcji człowieka rozpadającej się na dwie nieprzystające do siebie części, o czym dalej. Dopiero trzecia figura kreśliłaby ideał nowego człowieka, adekwatny dla zaawansowanej fazy przemian postkapitalistycznych, odróżniający się w sposób zasadniczy od jednostki dotychczasowej, obdarzony atrybutami występującymi dotąd wyłącznie w formie abstrakcyjnych aspiracji konceptualnych. Jeśli istnieje możliwość przybliżenia, mniej tutaj istotnych, pierwszego, czy drugiego modelu, to w przypadku progno- http://rcin.org.pl