Tasarım ve Bellek Temalı Ulusal Tasarım Sempozyumu 2018 BİLDİRİ KİTABI TOPLUMSAL BELLEK ve ESNEK MEKÂN ÇÖZÜMLEMELERİ: YER-TASARIM- BELLEK İLİŞKİSİ ESİN HASGÜL 1 ve ESRA TURGUT 2 ÖZET Yaşamın her alanında bahsedilebilecek unutma eylemi en belirgin olarak kamusal alanlarda karşımıza çıkmaktadır. Bu alanlara yönelik yapılan tasarım çalışmalarında kullanılan esnek tasarım öğeleri ile bir yandan bireysel belleğin mekânda ifade edilmesi diğer yandan da toplumsal belleğin mekân üzerinden sürekliliğinin sağlanması önemli bir açılım oluşturmaktadır. Toplumsal bellek ve tasarım arasındaki karşılıklı ilişkinin önemine değinen bu çalışma, kamusal mekânda yapılan esnek tasarım örneklerinin kullanıcıda belleğin ifadesi ile mekânda oluşan esneklik göstergesinin seçilen proje içeriklerindeki analizini kapsamaktadır. Analiz ile kentsel mekâna yüklenen anlamların değişmesi ile mekânın kullanımında meydana gelecek farklılaşmaların yer, tasarım ve bellek arasında kurguladığı ilişki bütünü tartışmaya açılmaktadır. Anahtar Kelimeler: Toplumsal bellek, yer tasarımı, bellek mekânı, esneklik, enstalasyon çalışmaları. 1. GİRİŞ: TOPLUMSAL BELLEK ve BELLEK MEKÂNLARI En yalın haliyle bellek (hafıza), yaşam boyunca öğrenilen bilgilerin, davranışların, deneyimlerin ve anıların depolanıp saklanması ve hatırlanması olarak tanımlanabilmektedir. Anıların depolanması ve tekrar hatırlanmaya yönelik saklanması, yaşam boyu devam eden bir süreç olarak ifade edilebilir. Birey yaşadığı her anı farkında olmadan belleğinde depolar ve saklar. Bellekte depolanan veri arttıkça geride kalan anılar daha zor anımsanmaya başlar. Geçen yüzyıl başında Freud, belleğin hiçbir anıyı kaybetmediğini, silmediğini, her anın/anının uygun koşullar altında yüzeye çıkabileceğini ileri sürmüştür. Hatırlayamadığımız anıların, aslında saklamayı, bastırmayı yeğlediğimiz yaşantı parçacıklarından ibaret olduğunu söylemektedir [1]. Yaşam boyunca devam eden bir süreci ifade eden bellek, bireysel üretim sonucunda oluşmakta ve toplumsal ilişkiler ile anlam kazanmaktadır. Aynı zamanda içinde yer aldığı sosyo-ekonomik koşullar, yaşam alışkanlıkları, gelenekler gibi birçok dış unsurdan etkilenmekte ve eş zamanlı olarak dış unsurları etkilemektedir. Mekân da belleği etkileyen dış unsurlardan sadece biridir. Karşılıklı bir etkileşime sahip olan mekân ve bellek ilişkisinde bir yandan mekânda yer alan öğeler belleği değiştirirken, diğer yandan da bellekteki değişimler mekânın kullanımını ve fiziksel görüntüsünü değiştirebilir. Avcıoğlu ve Akın’ın (2017) değindiği gibi, bellek, yaşanan “mekânla” ilişkili olarak anlam kazanmaktadır. Mekânda var olan ve geçmişin özelliklerini barındıran somut izler; mekânın kullanıcısı olan bireylerin zihninde bireysel, sosyal, tarihsel, kültürel, vb. değerlerle birleşerek “mekân belleğini” oluşturmaktadır. Mekânın bellekte bıraktığı izler; varlığını birtakım göstergeler, semboller ve sosyal grupların iletişimi ve etkileşimi üzerinden sürdürmektedir. Dolayısı ile bellek bireysel bir yeti değildir ve içinde bulunulan toplumsal koşullar tarafından belirlenmektedir. Toplumsal bellek olarak da tanımlanan bu olgu tarih, kültür ve iktidar çerçevesinde süregelen bir değişim içindedir ve iktidar mücadelelerine, sosyal ve kültürel akımlar, vb. olaylara sahne olan mekân, toplumsal kimlik ve belleğin izlerini taşımaktadır. Yalnızca bir depolama ve saklama yöntemi olmayan belleğin işleyişinin her aşamasında toplumsal, 1 Arş. Gör., e.hasgul@iku.edu.tr İstanbul Kültür Üniversitesi, Mimarlık Fakültesi, Ataköy, İstanbul 2 Yüksek Lisans Öğrencisi, esra_turgut91@hotmail.com M.S.G.S.Ü., Fen Bilimleri Enstitüsü, Fındıklı, İstanbul