KATHLEEN A. BRADY The Distinctiveness of Religion in American Law: Rethinking Religion Clause Jurisprudence Cambridge University Press, Cambridge 2015, s. 339 Problematyka związków prawa i religii stanowi jedno z ważniejszych pól badaw- czych amerykańskiej jurysprudencji. Wieloaspektowość wzajemnych relacji obu po- rządków normatywnych sprawia, że mimo niezliczonych opracowań z zakresu law & religion niniejszy obszar prawoznawstwa wciąż twórczo poddawany jest w USA naukowej eksploracji, czego dowodem jest recenzowana książka. Publikacja liczy 10 rozdziałów zgrupowanych w dwóch częściach poprzedzonych wstępem i zwieńczonych podsumowaniem. Autorka formułuje dwa cele będące pod- stawą monografii. Po pierwsze, stara się uzasadnić prawnie relewantną wyjątkowość religii na tle innych przekonań i światopoglądów. Po drugie, sięgając do rozumienia religii w okresie konstytuowania się Stanów Zjednoczonych oraz wypracowanych wówczas zasad ustrojowych, proponuje nową interpretację klauzul religijnych z I Po- prawki do konstytucji USA, tj. klauzuli wolności religijnej [Free Exercise Clause, da- lej: FEC] i klauzuli nieustanawiania religii [Establishment Clause, dalej: EC]. Odpo- wiednikami — do pewnego stopnia — obu klauzul są w Konstytucji RP art. 53 i art. 25. Drugi ze wskazanych celów Brady realizuje częściowo w tym sensie, że ogranicza się do zagadnienia tzw. religijnych wyłączeń (religious exemptions), które funkcjonalnie odpowiadają — znanej polskiemu porządkowi prawnemu — instytucji klauzuli sumie- nia. W ramach religijnych wyłączeń jednostka, powołując się na sprzeciw swojego re- ligijnie ukształtowanego sumienia, legalnie uchyla się od ciążącego na niej obowiąz- ku prawnego, np. poborowy od służby wojskowej 1 . W części pierwszej pracy Brady broni specyficzności religii w konstytucji. Rze- telne studium orzecznictwa i dorobku doktrynalnego pozwoliło jej ukazać ewolucję w postrzeganiu religii, jaka zaszła w judykaturze i jurysprudencji. Wskazała, że jesz- cze kilka dekad temu paradygmat wyjątkowości czy inności religii był niekwestiono- wany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i dominujący w nauce prawa. Od schyłku XVIII w. religię uważano za coś ważnego i wymagającego szczególnego traktowania. Sąd Najwyższy na podstawie FEC zapewniał silną ochronę religijnych przekonań i praktyk obywateli 2 , na którą w równym stopniu nie mogły liczyć świeckie przekona- nia i będące pod ich wpływem zachowania 3 . Z kolei Sąd interpretował EC w ten spo- sób, że w trosce o zachowanie tzw. muru separacji między państwem a Kościołem 1 Vide W. Ciszewski, Wyłączenia światopoglądowe jako przedmiot dyskusji teoretycznoprawnej — pró- ba systematyzacji, „Forum Prawnicze” 2016, nr 2, s. 59–73. 2 K. Brady, mówiąc o „religijnej praktyce”, ma na myśli nie tyle akty kultu, co determinowane religij- nym światopoglądem zachowania, np. odmowa pracodawcy finansowania swoim pracownikom ubezpiecze- nia zdrowotnego w zakresie obejmującym świadczenia usług aborcyjnych czy antykoncepcji. 3 Sherbert v. Verner, 374 U.S. 398 (1963); Wisconsin v. Yoder, 406 U.S. 205 (1972). nr 5(142)/2017, s. 182–189