KARAHANLILAR DÖNEMİNDE MÂTÜRÎDÎLİK TARİHİ ÜZERİNE YENİ BİR KAYNAK: KAYRAKLAR Ashirbek MUMİNOV * Türkçeye çev. Betül AYAZ ** GİRİŞ Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin düşünce sistemi Orta Asya’da, ilk olarak, I. Türk- İslâm hanedanı Karahanlılar devrinde (H. 382-607/M. 992 1 -1211) devlet desteği görmüştür. Bu konuyla ilgili olarak bölgedeki dinî siyasetin özü ile alakalı kaynak sayısının yok denecek kadar az olması araştırma yapılmasına engel teşkil etmiş- tir. Dolayısıyla araştırmacıların bu konuya olan ilgisi de zayıf kalmıştır. Geçmişten günümüze kadar yapılan araştırmalarda Mâtürîdî ulemâsının teolojik risâleleri ile tarihî-biyografik kaynak eserlerinden istifade edildiği görülmüştür. 2 Ancak bu kay- naklarda, otoriteler ve Mâtürîdî ulemâsı arasındaki ilişkiler çok az yansıtılmıştır. Makalemize konu olan raporda, yeni bir kaynak türü olarak ele alınan mezar taşlarının (kayrak taş; epitaph) otoriteler ve İslâm âlimleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymadaki önemi vurgulanmıştır. Bunun için Semerkant’ta yakın zamanda keşfedi- len 109 mezar taşından istifade edilmiştir. 1. KEŞFEDİLEN MEZAR TAŞLARI Bu mezar taşları kayrak taşı denilen, nehir yoluyla taşınmış siyah renkli, doğal dağ taşlarıdır ve ulemânın mezar taşları olarak kullanılmıştır. Üzerinde ulemâya ve * Prof. Dr., İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) / İslâm İşbirliği Teşkilatı OIC- İstanbul. ** Dr., İslâm Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) / İslâm İşbirliği Teşkilatı OIC- İstanbul. 1 Karahanlıların Mâverâünnehir’deki hükümranlık devrinin başlangıç tarihi 992 yılıdır; bkz. Barthold, Turkestan down to the Mongol Invasion; Bosworth, The New Islamic Dynasties. 2 Rudolph, Al-Māturīdī und die sunnitisсhe Theologie in Samarkand; Rudolph, Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarkand; Bilhan, Les juristes hanafites de l’Asie сentrale à l’époque des Qaraḫanides; Kavakсı, ХI ve ХII. Asırlarda Karahanlılar Devrinde Māvāra’ al-Nahr İslâm Hukukçuları; İmam Mâturîdî ve Maturidilik, Tarihî Arka Plan, Hayatı, Eserleri, Fikirleri ve Maturidilik Mezhebi, haz. Sönmez Kutlu.