14 J ak Egipt, według znanej opinii „ojca historii”, Herodota z Halikarnasu (2.5.1), był krainą uro- dzaju i „darem rzeki” (tj. Nilu: δῶρον τοῦ ποταμοῦ), tak ubóstwo stanowiło cechę charakterystyczną życia starożytnego Greka (7.102.1: τῇ Ἑλάδι πενίη μὲν αἰεί κοτε σύντροφός ἐστι; „bieda jest zawsze wierną towarzyszką Hellady”; tłum. S. Hammer) 1 . Ubóstwo wiązało się ze stałym zagrożeniem niedożywiena czy wręcz głodem 2 . Zachowane świadectwa literackie dowodzą, że Grecy byli żywo zainteresowani szeroko rozumianą tematyką kulinarną i potrawami 3 . W kra- inie w większości górzystej, a zatem z natury niejako mało urodzajnej, określone produkty żywnościowe (np. mięso 4 ) zawsze uchodziły za rarytas i luksus 5 , zwłaszcza jeśli mówimy o tych grupach ludności 1 P.D.A. Garnsey, Famine and Food Supply in the Graeco- -Roman World, Cambridge 1988; por.: L. Civitello, Cuisine & Culture: A History of Food and People, Hoboken (NJ) 2011 3 , s. 26. Stwierdzenie Herodota jest oczywiście generalizacją, nie wszystkie bowiem regiony Grecji były równie nieurodzajne np., Beoci uchodzili za większych smakoszy. 2 Cf. P. Garnsey, Food and Society in Classical Antiquity, Cambridge 1999, s. 34. 3 Przykładem najbardziej chyba reprezentatywnym jest po- wstałe w początkach III w. n.e. olbrzymie dzieło retora Atenajosa z Naukratis Deiphosophistae, dostępne obecnie w języku polskim: K. Bartol, J. Danielewicz, Atenajos, Uczta mędrców, Poznań 2010 (przekład, wstęp i komentarz). 4 Zob. R.J. Forbes, Studies in Ancient Technology VIII, Leiden 1955, s. 98; J.M. Wilkins, S. Hill, Food in the Ancient World, Mal- den–Oxford 2006, s. 142; cf. J. McInerney, Te Cattle of the Sun. Cows and Culture in the World of the Ancient Greeks, Princeton 2010, rozdz. VII, s. 146–172 i rozdz. 8, s. 173 i n. Nieco inaczej T.W. Gallant, Risk and Survival in Ancient Greece. Reconstructing the Domestic Rural Economy, Oxford 1991, s. 123. 5 Na temat „typowej” diety Greka zob. J. Wilkins, „Food”, [w:] A Companion to Ancient History, ed. A Erskine, Malden– Oxford 2009, s. 345; cf. B. Sparkes, Te Greek Kitchen, „Journal of Hellenic Studies” 82, 1962, s. 121–137. typowych, niewielkich greckich poleis (w dawniej- szej terminologii naukowej: miast-państw), które nie należały ani do elity „najlepszych” (τοὺς χρηστούς; οἱ γενναῖοι καὶ οἱ χρηστοί: Ps.-Ksenofont, Resp. Ath. 1.1–2) ani do „pięknych i dobrych” (τούς τε καλοὺς κἀγαθοὺς ὀνομαζομένους: Tukidydes, 8.48.6). Nie jest rzeczą specjalnie zaskakującą, że pod- czas licznych wypraw w nieznane regiony (szcze- gólnie w okresie akcji kolonizacyjnej, podjętej w dużej mierze właśnie z racji trudności ekonomicz- nych – od VIII do VI wieku p.n.e.), ciekawi świa- ta i cudzoziemskich obyczajów mieszkańcy dawnej Hellady z wielkim zainteresowaniem przypatrywali się także jadłospisowi ościennych ludów. Niezależnie jednak od ruchu kolonizacyjnego szczególnym obiek- tem ich ciekawości były potężne monarchie wschod- nie – wcześniejsza asyryjska (o której, co zrozumiałe, mieli znacznie mniej wiadomości 6 ), a następnie per- ska, której bliskiego sąsiedztwa i obecności doświad- czali w stopniu aż nadto wystarczającym 7 . * Przedmiotem niniejszego artykułu nie jest kolej- ne wprowadzenie w arkana starożytnych przepisów 6 Dowodzi tego chociażby częściowo zachowane dzieło Kte- zjasza z Knidos (FGrH 688) pt. Assyriaka, zob. K. Głombiowski, Ktezjas z Knidos. Grecki historyk perskiej monarchii Achemenidów, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego” 24, Gdańsk 1981, s. 24i n.; także ostatnio: G.B. Lanfranchi, Greek Historians and the Memory of the Assyrian Court, [w:] Der Achämenidenhof / Te Achaemenid Court, eds. B. Jacobs & R. Rollinger, Wiesbaden 2010, s. 39–66. 7 Por. R. Rollinger, Near Eastern Perspectives on the Greeks, [w:] Te Oxford Handbook of Hellenic Studies, eds. G. Boys-Stones, B. Graziosi, P. Vasunia, Oxford 2009, s. 43; także: R. Bernhardt, Luxuskritik und Aufwandsbeschränkungen in der griechischen Welt [Historia Einzelschr. 168], Stuttgart 2003, s. 124. Bogdan Burliga (Gdańsk) Menu Wielkiego Króla: antyczni Grecy o perskich ucztach Jedzenie_sesja.indd 14 2012-09-28 14:40:17