7 6 Desipientia Van Bosch tot Richter Matthijs Ilsink DE MOGELIJKHEID VAN EEN HELLEVAART Bosch als beeldingenieur in De Tuin der Lusten Tijdens een bijeenkomst in het huis van de Russische schrijver Maxim Gorky, in 1932, zou zijn collega Yuri Olesha schrijvers 'de ingenieurs van menselijke zielen' hebben genoemd. Naar ik mij kan voorstellen vanwege de suggestie van exactheid en maakbaarheid werd deze opmer- king met instemming begroet en geciteerd door de eveneens aanwezige leider van de Sovjet- Unie, Jozef Stalin.¹ Gorky werd in 1935 als protegé van Stalin het hoofd van de Russische Schrijversbond tot hij in 1936 onder verdachte omstandigheden stierf. Het rad van fortuin draaide snel voor Gorky. B OSCH ALS INGENIEUR Het gaat mij er in deze tekst niet om Jheronimus Bosch (ca. 1450-1516) een ingenieur van de ziel te noemen, hoewel daar veel voor te zeggen valt. Het gaat me in de eerste plaats om de vergelijking tussen de schilder en een ingenieur. De menselijke ziel laat ik gro- tendeels buiten beschouwing. De relatie tussen het werk van Bosch en de menselijke ziel staat centraal in menig kunsthistorisch betoog. De historiografische ontrafeling van de invulling van die relatie door schrijvers is me te machtig. Het gaat me hier om wat gedachten over een detail, een naar ik vermoed heel belangrijk detail, maar niettemin slechts een detail, uit de Tuin der Lusten, het meest ambitieuze en het grootste schilderij dat Bosch de mensheid naliet (afb. 1 en 2). Het onderwerp van het schilderij? De mensheid zelf. Het beeldelement waar ik op doel en dat mijn gedachtentrein op gang brengt, is de ronde vijver in het midden van het middenpaneel. Als om de importantie - of de werking - van deze vijver te benadrukken, schilderde Bosch een grote stoet mensen en dieren die tegen de wijzers van de klok in om de vijver gaan. De schijnbare gemaaktheid van deze cirkels, met in het middelpunt de als vliegwiel fungerende vijver, treft me. Is het niet merkwaardig dat een vijver, midden in een landschap gelegen, zo volmaakt rond is zonder de sporen te vertonen van menselijke arbeid? Nu zijn er wel meer elementen in dit schilderij die merkwaardig zijn en waarvan men zich kan afvragen hoe natuurlijk ze zijn, maar geen van die elementen bevindt zich zo centraal in het werk. De schilder heeft zijn werk, dat zich over drie panelen uitstrekt en bijna vier meter breed is en ruim twee meter hoog, met zorg in elkaar gezet. Met behulp van verschil- lende middelen zorgt hij ervoor dat de compositie bij elkaar gehouden wordt. De balans tussen het gebruik van de kleuren blauw en rood is hiervan een voorbeeld. De inzet van uilen is een ander.² Ronde vormen (gaten, bollen, schijven) zijn ook zo’n terugkerend element. Een paar voorbeelden: op het linkerluik zit centraal in een rond gat in de bolvormige basis van een roze fontein, een steenuil. Deze vorm wordt op het middenpaneel her- haald door de blauwe holle bol in het water centraal op de achtergrond. Door het gat midden voor is - voyeuris- tisch - te zien hoe een man een vrouw in haar kruis grijpt. De ronde vorm van bol en gat vindt nog een echo in de volle ronde billen van de gebukte figuur rechts in het gat van de bol. Dit beeld resoneert weer met de chimerische figuur die tegenwoordig bekend staat als de boommens op het helleluik. Daarvan kijken we in zijn achterste, waar een prostituee wijn tapt voor een groep naakte figuren. Op het hoofd van de boommens ligt een ronde schijf, waarover demonische wezens hand in hand met naakte figuren een oneindige ronde lopen om een helse doe- Matthijs Ilsink is als senior-onderzoeker ver- bonden aan het Departement Geschiedenis, Kunstgeschiedenis en Oudheid van de Radboud Universiteit Nijmegen. Als lid van het onderzoek- steam van het Bosch Research and Conservation Project publiceert hij over het werk van Bosch en maakt daarover tentoonstellingen. delzak. Wanneer het drieluik wordt gesloten nemen we afstand van de aarde en verschijnt een ‘glazen bol’ waarin onder het uitspansel land in water drijft. Nadrukkelijk buiten deze bol - niet van de wereld - is God de Vader te zien die met een boek in zijn ene hand met zijn andere een zegenend gebaar maakt. Ipse dixit et facta sunt ipse mandavit et creata sunt (want hij sprak en het was er, hij gebood en het stond er), een citaat uit psalm 33:9 en 148:5, staat midden boven deze kristallen bol, de almacht van de Schepper benadrukkend. In enigszins oneerbiedig Nederlands: zo gezegd zo gedaan. De crux van de Tuin der lusten is dat Bosch de kijker een wereld voorhoudt waarin de mens vooral met zichzelf bezig is, in plaats van de goede God te eren. Dat kan volgens Bosch niet anders dan resulteren in de hel. In een artikel dat als de pendant van deze bijdrage te beschouwen is, heb ik betoogd dat Bosch de inspiratie voor het centrale beeldelement met de rondgang van naakte mannen op dieren rond de vijver opdeed bij een andere psalm (11), waarin de psalmist klaagt over het gebrek aan eerbied van de mens voor zijn Heer en waar in vers 9 wordt gesproken over het feit dat onvromen in het rond lopen (in circuiti impii ambulant).³ In deze tekst concentreer ik mij op het beeldelement in het hart van het middenpaneel; de poel met naakte vrouwen. Wat is dat voor beeldelement? Hoe kunnen we daar naar Afb. 1) Jheronimus Bosch, De tuin der lusten (geopend), ca. 1500, olieverf op eiken, 190 x 328 cm, Madrid, Museo del Prado, inv. 2823 (bruikleen Patrimonio Nacional). kijken? Ik wil er graag naar kijken als de kern van het bekeringsinstrument dat De tuin der lusten in mijn optiek is, vandaar de analogie met de Russische schrijver-ingeni- eurs hierboven. Bosch hanteert in dit schilderij twee manieren om waterplaatsen aan te duiden. Aan de ene kant zijn er waterpartijen met een geleidelijke overgang tussen land en water en aan de andere kant zijn er gaten in de grond. Op elk van de drie panelen komen beide voor. Op de bui- tenzijde van de luiken, waar de primordiale aarde oprijst uit, en is omgeven door water, is alleen de variant met de geleidelijke overgang van land naar water geschilderd. Het gaat me hier om de gaten in de grond; helemaal op de voorgrond van het linkerpaneel, in het midden van het middenpaneel en weer op de voorgrond op het rechterpaneel. Strikt genomen is niet te zien waarmee de helleput rechts is gevuld, behalve met twee verdoemde zielen, munten en braaksel (afb. 3). Slijk in de meervoudi- ge betekenis van het woord dus. DE GEOGRAFIE VAN DE HEL Hoe zit het nu eigenlijk met die hel?⁴ Waar is die? En als je er eenmaal bent, kun je er dan nog dieper in weg- zakken, zoals het detail op het rechterluik suggereert? Een kleine tocht langs wat hellevoorstellingen is hier op zijn plek. Dit biedt wat context en kan ons leren wat