13 Kamil Zaradkiewicz Posiadanie jako przesłanka nabycia roszczeń z dekretu warszawskiego Streszczenie Artykuł prezentuje budzące liczne wątpliwości w literaturze oraz rozbieżnie oceniane w orzecznictwie zagadnienie związane ze stosowaniem mechanizmu komunalizacji mie- nia nieruchomego na terenie Warszawy. Chodzi o przyjęte przez komunistyczne władze w dekrecie z 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy 1 (tzw. dekret warszawski) wymaganie, aby osoby ubiegające się o ustano- wienie prawa powierzchni (dawniej) [heritable building rights of superfcies], a współcześnie użytkowania wieczystego [right of perpetual usufruit] były posiadaczami [possessors] swoich dawnych nieruchomości. Dekret bowiem komunalizował (nacjonalizował) wszystkie grunty na terenie Warszawy w celu odbudowy miasta ze zniszczeń wojennych. Osoba spełniająca waru- nek posiadania albo jej przedstawiciel prawny mogli złożyć w terminie 6 miesięcy od objęcia gruntu w posiadanie przez gminę wniosek o ustanowienie prawa umożliwiającego korzystanie z przejętej przymusowo nieruchomości. Przyznanie możliwości składania wniosków o usta- nowienie prawa powierzchni miało służyć umożliwieniu ich dawnym właścicielom [former owners] uczestnictwa w odbudowie stolicy. Samo przyznanie prawa wiązało się z istotnymi obowiązkami, np. w postaci wzniesienia budynku lub innego urządzenia, a także ich utrzy- mania w odpowiednim stanie. Kontrowersja zasadnicza dotyczy tego, czy nakaz posiadania jako warunek przyznania prawa korzystania z gruntu przez gminę dotyczy dawnych właś- cicieli czy wyłącznie ich następców prawnych (w tym przede wszystkim spadkobierców). Jeżeli zainteresowany nie posiadał nieruchomości, to wówczas nie mógł skutecznie docho- dzić ustanowienia prawa powierzchni. Wymaganie posiadania jako możliwości efektywnego władania nieruchomością było oceniane pod rządem obowiązujących na ziemiach centralnych Polski przepisów Kodeksu Napoleona, później zaś nowego polskiego prawa rzeczowego z 1946 r. Posiadanie jako warunek nabycia prawa powierzchniowego służyło ustaleniu możli- wości współuczestniczenia w odbudowie zniszczonych budynków i innych urządzeń, a także umożliwiało ustalenie, czy osoby uprawnione żyją czy też utraciły życie wskutek zawieruchy wojennej (w szczególności w Holokauście). W artykule prezentowane są argumenty za przy- jęciem konieczności analizy istnienia posiadania po stronie dawnych właścicieli (a nie tylko ich następców prawnych). Problem ma także współcześnie istotne znaczenie praktyczne. Także obecnie rozstrzygane są bowiem złożone jeszcze w latach czterdziestych XX w. wnioski, a niewykazanie wówczas posiadania przez ubiegających się o przyznanie prawa powierzch- niowego właścicieli skutkuje także dziś koniecznością odmowy ustanowienia użytkowania wieczystego. Słowa klucze: komunalizacja, nacjonalizacja, posiadanie i własność nieruchomości, nieruchomości warszawskie, prawo powierzchniowe, przemilczenie, Code civil Napoleon 1 Dz.U. poz. 279 z późn. zm.