64 TOPLUMSAL TARİH KASIM 2019 DOSYA 1 9. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda yerli ve yabancı doğa bilimi araştırıcılarının yaptıkla- rı saha çalışmaları sonunda; bölgenin coğraf, jeolojik ve ekolojik özellikleri hakkında top- lanan, bağışla elde edilen veya satın alınan numune- ler Osmanlı İmparatorluğu ve dünyanın farklı doğa tarihi müzelerinde, herbaryumlarda ve nadire kabi- nelerinde yerlerini almaya başlamıştı. Bu kapsam- da gerçekleşen faaliyetler genel olarak İstanbul’da eğitim gösteren kurumların içerisinde yer alsa da, 1 Anadolu’nun farklı bölgelerinde de benzer çabalar ortaya konulmuştur. 2 Bu çabalar arasında, emek ve sonuçları bakımından en önemli çalışmalardan biri Merzifon Anadolu Koleji’nin (1886-1938) çatısı altında gerçekleşmişti. Merzifon Anadolu Koleji Müzesi; ku- ruluşu, gelişimi ve günümüzde Türkiye’nin farklı yer- lerine dağılmış olan koleksiyon parçaları ile Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki önemli doğa tarihi müzeciliği faaliyetlerinden biri olarak kabul edilebilir. Merzifon Anadolu Koleji’nin kurulması, Ameri- can Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) isimli kuruluşun 1820’li yıllarda Anadolu coğrafyasında başladığı misyonerlik faaliyetleriyle paralel bir şekilde gelişmiştir. Anadolu’daki misyo- nerlik faaliyetleri çerçevesinde ana birimlerden biri olarak konumlanan Merzifon ilinde genel olarak Rum ve Ermeni cemaatinin dinsel dünyasına yöne- lik çalışmalar gösteren “Merzifon İstasyonu”, 1852 yılında Edwin E. Bliss (1817-1892) ve Joseph W. Sutp- hen (1825-1852) tarafından kurulmuştur. 3 1864-1865 yıllarında, Merzifon İstasyonu’nda teolojik eğitime başlanmış; hızla değişen dünya şartları ve öğrenci- lerin teolojik eğitimin yanı sıra müfredata genel eği- tim konularının da eklenmesi talebi üzerine, teolojik birimden ayrı olarak bir de lise kurulmuştur. 1881 yı- lında kurulan lisenin müfredatı, 1886 yılında yeniden düzenlenerek, yükseköğretime eşdeğer bir işleyişe sahip Anadolu Koleji faaliyete geçmiştir. 4 Merzifon İstasyonu’nda teoloji dışındaki eğitim faaliyetlerinin başlamasında Anadolu Koleji’nin ku- rucusu ve uzun süre müdürlüğünü yapan Dr. Charles Chapin Tracy (1838-1917; C. C Tracy)’nin rolü büyüktür. C. C Tracy ve çevresinde yer alan eğitim grubu, o za- manki ABCFM yönetiminin önerilerine karşı çıkarak teolojik ve geleneksel eğitim sistemini ayırarak oku- la daha fazla sayıda öğrencinin yönelmesini sağlamış, aynı zamanda yıllar içinde Anadolu Koleji ile paralel olarak, kızlar okulu (Anatolia Girls School), hastane (Anatolia Hospital), sağırlar okulu (Martha A. King Memorial School for the Deaf) gibi farklı birimlerin de inşası için çaba harcamışlardır. 5 C. C Tracy ve okul yönetimi; kolejde eğitim kalite- sini artırmak, kolej mezunları ve öğretmenlerinin de yurt dışında ileri seviyede (yüksek lisans ve doktora) eğitim almalarını sağlamak amacıyla maddi kaynak yaratmaya çalışmışlardır. Bu öğrencilerden bazıları önemli bilim insanları olarak eğitimlerini tamamla- mış ve Merzifon Anadolu Koleji’ne geri dönmüşlerdir. Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk doktoralı astronomu olan Arakel G. Sivaslıyan, 6 Arşag Dağlıyan (Müzik), Hovhannes V. Hagopyan (Osmanlıca ve Türkçe Dili) ve Johannes Jakob Manissadjian (Ohannes Agop Manisacıyan, Doğa Bilimleri) bu kişilerden bazılarını oluşturmaktadır. 7 Doğa bilimlerine özel merakı olan C. C. Tracy, 1880’li yıllar boyunca, Amasya bölgesinde “Lokman’ın Mezarı” denilen bölgede fosil örnekleri toplamıştır. Zaman içerisinde okulun öğrencilerinin de doğa bilimi dersleri kapsamında farklı mineral ve COĞRAFİ, JEOLOJİK VE EKOLOJİK ÖZELLİKLER HAKKINDA TOPLANAN, BAĞIŞLA ELDE EDİLEN VEYA SATIN ALINAN NUMUNELER OSMANLI’DAKİ VE DÜNYANIN FARKLI DOĞA TARİHİ MÜZELERİNDEKİ YERLERİNİ ALMAYA BAŞLAMIŞTI. BU ÇABALAR ARASINDA, EMEK VE SONUÇLARI BAKIMINDAN EN ÖNEMLİ ÇALIŞMALARDAN BİRİ MERZİFON ANADOLU KOLEJİ’NİN (1886-1938) ÇATISI ALTINDA GERÇEKLEŞMİŞTİ. MERZİFON ANADOLU KOLEJİ MÜZESİ; KURULUŞU, GELİŞİMİ VE GÜNÜMÜZDE TÜRKİYE'NİN FARKLI YERLERİNE DAĞILMIŞ OLAN KOLEKSİYON PARÇALARI İLE OSMANLI’NIN SON DÖNEMİNDEKİ ÖNEMLİ DOĞA TARİHİ MÜZECİLİĞİ FAALİYETLERİNDEN BİRİ OLARAK KABUL EDİLEBİLİR. Merzifon Anadolu Koleji Müzesi'nin Tarihsel Gelişimi GÖNENÇ GÖÇMENGİL