Sultan Mahmut ve Ayaz Hakkındaki Masalın Kazak ve Özbek Varyantları International Turkic World Educational Sciences and Social Sciences Congress, held in memory of Hodja Ahmet Yesevi year 2016 Международный Конгресс тюркского мира по педагогике и общественным наукам, посвященный памяти Ходжа Ахмета Ясеви 563 Sultan Mahmut ve Ayaz Hakkındaki Masalın Kazak ve Özbek Varyantları Yrd. Doç. Dr. Seyfullah YILDIRIM* Yrd. Doç. Dr. Seyfullah YILDIRIM Öz: Tarihi kişilikler etrafında teşekkül etmiş olan hadiseler zamanla bünyesine eklenen bir takım unsurlarla halk muhayyilesinde farklı bir hüviyete kavuşabilir. Bünyesine eklenen unsurların nitelik ve özelliklerine göre bu hadiselerin beyan edilişleri farklı sözlü anlatı türlerinin oluşmasına temel teşkil etmiştir. Tarihi hadiseler bazen efsane, menkabe ve destanlara konu olurken bazen de genel çerçevenin dışına çıkarak bünyesine giren fantastik unsurlarla birlikte masal şekline dönüşerek varlıklarına devam etmişlerdir. Bu şekilde tarihi olduğu düşünülen kişilerin etrafında oluşmuş masallara verilebilecek örneklerden birisi de Gazneli Sultanı Mahmut’la onun veziri ya da kölesi olduğu düşünülen Ayaz’ın etrafında teşekkül etmiş olan masaldır. Mevlâna’nın Mesnevîsine, Feridüddin Attar’ın İlâhinamesine, farklı şair ve yazarların mesnevi ve başka türdeki eserlerine de konu olmuş olan Sultan Mahmut ve Ayaz arasındaki hükümdar vezir/ köle ilişkisi ve Ayaz’ın bilge kişiliği halk muhayyilesinde ise daha farklı bir hüviyete bürünmüştür. Sözlü anlatıların tabiatına uygun olarak bazı değişikliklere uğramış olan Ayaz ve Sultan Mahmud arasındaki ilişki kazanmış olduğu yeni şekil ve üslupla Türk dünyasında masal olarak yaşamaya devam ederek günümüze kadar ulaşmıştır. Bu bildiride Ayaz hakkında genel bilgi verildikten sonra Kazak Türklerinin “Ayaz Biy” ve Özbek Türklerinin “Ayaz” adlı masalları Mevlana’nın Mesnevi’sinde yer alan Ayaz’la ilgili kıssa/ hikâyelerle de karşılaştırılacak ve değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Sultan Mahmut, Ayaz, İlâhiname, Mesnevi, Şehname Abstract: Events having formed around the historical personalities can acquire a different identity in the public opinion with a number of elements added to the world over time. According to the characteristics and qualities of the elements added to the world, the declaration of these was the basis for the formation of different types of verbal narration. Historical events have sometimes been subject to myths, traditions and epics, and sometimes they have continued their existence by transforming into fairy tales with the fantastic elements that have gone out of the general framework. One of the examples that can be given to Kazakh and Uzbek Variants of the Fairy Tale About Sultan Mahmut and Ayaz * Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, seyfyildirim@gmail.com