1 YENİÇAĞDA AKILCI VE DENEYCİ BİLGİ FELSEFELERİ Cengiz Cebi Dusunce.org Giriş Epistemoloji felsefenin bilgiyi genel olarak ele alan, bilgiyle ilgili problemleri araştıran, bilginin imkanını, kaynağını, doğasını, doğruluğunu, sınırlarını inceleyen dalıdır. Bu genel ve tematik anlamı yanında terim, bu konularda ortaya çıkmış olan farklı görüşleri -kimi zaman bir düşünüre, kimi zamanda ortak/benzer görüşlerden oluşan okullara atfen- ifade etmek için de kullanılır. Epistemolojide bilginin kaynağı, doğası, doğruluğu ve sınırlarından önce doğal olarak ele alınan konu bilginin imkanıdır. Kuşkuculuk öne sürdüğü kimi argümanlarla bilginin mümkün olmadığını ileri sürerken bu argümanlara karşılık veren düşünürler kendi argümanlarıyla bilginin mümkün olduğunu savunmuşlardır. Bilginin mümkün olduğu bağlamında öne çıkan iki yaklaşım ise rakip görüşleriyle belirginleşen akılcı ve deneyci bilgi kuramlarıdır. 1. Yeniçağda Akılcı Düşünürler Epistemolojik bir görüş olarak akılcılık gerçekte oldukça eski bir görüş olup kökleri Parmenides’e kadar gider. Bununla birlikte, akılcılıktan daha çok 17. yüzyılda Descartes tarafından kurulan ve ondan sonra Spinoza ve Leibniz tarafından devam ettirilen epistemolojik gelenek anlaşılır. 1 Bugün akılcılık denildiğinde akla ilk gelen isim, akılcılığın temel tezlerini ilk kez belirgin şekilde formüle eden Descartes’tir. Bilgi kuramında kendisine matematiği model almış olan Descartes matematik bilgide gördüğü nitelikleri sağlam bir bilgi kuramı oluşturmak için gözetilmesi gereken nitelikler saymıştır. Böylece bilgi matematik kadar kesin ve kuşku duyulamaz olmak zorundadır. O bu niteliği açık ve seçik olmak şeklinde belirler. Açıklık duyuya ya da bilince doğrudan verilmiş olmayı, seçiklik ise söz konusu bilginin sınırlarının belirgin olmasını ifade eder. 2 Descartes’e göre insan zihni belirli temel doğrulukları doğrudan ve açıkça kavrayabilme yeteneğine sahiptir. 3 Zihnin bu yeteneği onun sezgisidir. Sezgide açık ve seçik kavramlar zihinde aracısız ve dolaysız şekilde bilinir. Oysa duyuların ve imgelemin sağladığı kavramlar bulanık ve belirsizdir. Ancak Descartes felsefesinde sezginin sağlayacağı ideler/kavramlar ve 1 Ahmet Cevizci, Bilgi Felsefesi, Say Yayınları, İstanbul, 2018, s.69 2 Sara Çelik, Yeniçağda Bilgi Felsefesi, Doruk Yayınları, İstanbul, 2015, s.23 3 Age, s.24