Rozwój rynny Miazgi–Wolbórki (Polska œrodkowa) w œwietle analizy jej wype³nienia Zbigniew Rdzany 1 , Ma³gorzata Frydrych 1 , Aleksander Szmidt 1 Formation of the Miazga–Wolbórka tunnel valley (central Poland) based on an analysis of its infill. Prz. Geol., 68: 584–600; doi: 10.7306/2020.23 A b s t r a c t. The subject of the analysis was a tunnel valley, weakly outlined in the landscape, located in central Poland, between £ódŸ and the Pilica valley to the west of Tomaszów Mazowiecki. The Miazga and lower Wolbórka flow along this valley. It is a 45-kilometre-long landform, mostly buried, partially covered with fluvial, slope and aeolian sediments, devel- oped on a substratum characterised by varied palaeorelief and lithology. Sediments, which fill the valley, have variable thickness (10–100 m) and a non-flattened bottom gradient line, which indicates the possibility of water flow under hydrostatic pressure in a tunnel valley. Several segments of the channel cut into the Quaternary background. The filling consists mostly of glaciofluvial shallow braided rivers with average to low flow energy. In sedimentological terms, the deposits show significant similarity to the material of glaciofluvial kames found in the £ódŸ region. The authors believe there is a link between the accumulation in the tunnel valley and a particular variety of areal deglaciation, which was responsible for the formation of the fairly unvarying glacial relief. In outcrops in £aznowska Wola, including the ones located in a hill that had been previously interpreted as an esker, some intrusive diapiric structures were documented, which reached the land surface. These folded and locally disjunctive distur- bances provide evidence for deformational origin of the hill. Keywords: subglacial valley, Wartanian/Saalian Glaciation, glaciofluvial sediments, areal deglaciation, diapir Problem morfogenezy rynien subglacjalnych ju¿ od koñca XIX w. nale¿y do wa¿nych zagadnieñ geomorfologii i geologii czwartorzêdu Ni¿u Œrodkowoeuropejskiego. Zarówno w Polsce, jak i w krajach s¹siednich najlepszy stan rozpoznania tych form osi¹gniêto w strefie m³odogla- cjalnej, czyli w zasiêgu l¹dolodu zlodowacenia wis³y (m.in. Mojski, 2005; Stumm, 2010). Natomiast na obsza- rach starszych zlodowaceñ w po³udniowej czêœci Ni¿u Pol- skiego rynny zosta³y znacznie zatarte w topografii, wiêc do tej pory by³y one czêsto pomijane na mapach geomorfologicz- nych. Powodem tego jest wykszta³cenie m³odszych osa- dów i drugorzêdnych form w ich zasiêgu, g³ównie tarasów rzecznych (Frydrych, Rdzany, 2016; Rdzany i in., 2018). Rekonstrukcja tych mniej wyrazistych, a niekiedy tylko kopalnych form jest doœæ trudna na obszarach rzeŸby staro- glacjalnej, lecz konieczna do pe³niejszego poznania przebie- gu procesów glacigenicznych, zw³aszcza zachodz¹cych w warunkach subglacjalnych. Przyk³adem jest rynna Miaz- gi–Wolbórki usytuowana miêdzy £odzi¹ a dolin¹ Pilicy na zachód od Tomaszowa Mazowieckiego – forma nazwana tak przez autorów artyku³u ze wzglêdu na rozwiniêcie siê na jej linii systemu rzecznego Miazgi i Wolbórki (ryc. 1, 2, 3). Dolina Miazgi i dolnej Wolbórki doœæ d³ugo by³a uzna- wana za formê powsta³¹ w obrêbie szlaku proglacjalnego (sandrowego), poœród wysoczyzn morenowych stadia³u maksymalnego zlodowacenia œrodkowopolskiego. By³o to konsekwencj¹ uznania pogl¹dów Woldstedta (m.in. 1935, 1955) i Ró¿yckiego (1967, ryc. 1), ¿e l¹dolód warciañski dotar³ jedynie do okolic £odzi, a obszar miêdzy £odzi¹ a Tomaszowem Mazowieckim mia³ byæ terenem wolnym od lodu. Zgodnie z koncepcj¹ Ró¿yckiego (1967) i Klatko- wej (1972) na przedpolu tego l¹dolodu, miêdzy lobami Widawki i Rawki rozwin¹³ siê wówczas rozleg³y sandr. Pogl¹d ten zosta³ uwzglêdniony m.in. na szkicu geomorfo- logicznym regionu ³ódzkiego, zwanego wówczas Wy¿yn¹ £ódzk¹, a czêœæ wy¿yny, na której ów sandr powsta³, zosta³a nazwana Równin¹ Tomaszowsk¹ (Dylikowa, 1973, ryc. 2). Wyniki póŸniejszych badañ GoŸdzika (1975), Turkow- skiej (1988a, 1992), Rdzanego (1997), a przede wszystkim szczegó³owego kartowania geologicznego (m.in. Trzmiel, 1988, 1990, 1994; Turkowska, Wieczorkowska, 1994) wskazuj¹ na znacznie wiêkszy zasiêg warciañskich glin lodowcowych miêdzy £odzi¹ a Tomaszowem Mazowiec- kim, a jednoczeœnie mniejsze rozprzestrzenienie osadów glacifluwialnych. Wobec braku wyraŸnych cech morfolo- gicznych strefy marginalnej zlodowacenia warty i zmiany pogl¹dów na rozprzestrzenienie gliny warciañskiej, poja- wi³o siê kilka koncepcji znacznie wiêkszego zasiêgu tego l¹dolodu. St¹d teren sporu o zasiêg nasuniêcia siêga od £odzi a¿ po pó³nocne stoki pasa wy¿ynnego (ryc. 1). Zasiêg najm³odszej gliny wystêpuj¹cej w warunkach przypowierzchniowych, zestawiony g³ównie na podstawie Szczegó³owej mapy geologicznej Polski (SMGP) oraz danych z odkrywek i wierceñ, ukazuje jej zdecydowan¹ dominacjê poœród innych osadów glacigenicznych na opi- sywanym obszarze (ryc. 3). Obecnie, w œwietle wielu ju¿ prac, pogl¹d o zwi¹zku tej gliny z jednym nasuniêciem l¹dolodu – przynajmniej do doliny Pilicy na po³udniu – nale¿y uznaæ za ugruntowany. Do jej charakterystycznych cech nale¿¹: znaczna ci¹g³oœæ (najbardziej ci¹g³y sedyment plejstoceñski na badanym obszarze; ryc. 3A), zasiêg (co najmniej po dolinê Pilicy), powszechne wystêpowanie na powierzchni terenu lub p³ytko pod powierzchni¹, ³agodne pochylenie ca³ej warstwy na S i SE (ryc. 3B), jednorodnoœæ cech uziarnienia i barwy (brunatna, ¿ó³tobrunatna, brunatno- 584 Przegl¹d Geologiczny, vol. 68, nr 7, 2020; doi: http://dx.doi.org/10.7306/2020.23 1 Wydzia³ Nauk Geograficznych, Uniwersytet £ódzki, ul. Narutowicza 88, 90-139 £ódŸ; zbigniew.rdzany@geo.uni.lodz.pl A. Szmidt Z. Rdzany M. Frydrych