523 1939 ERZİNCAN DEPREMİ VE DEPREMİN ETKİLERİ * Doç. Dr. Erdem YAVUZ ** Giriş Büyük deprem kuşağı içerisinde bulunan Erzincan Ovası en şiddetli depremlere maruz kalmıştır. Erzincan’ın bu kuşak üzerinde bulunan diğer yerlere nazaran özel bir durumu vardır. Bu özel durum ülkemizi doğudan batıya keteden Kuzey Anadolu Fayına bağlı en genç ve geniş ölçülü tektonik hareketlerdir 1 . Erzincan Ovası’ndaki çökmeler bitmemiştir ve devam edecektir. Sık sık meydana gelen depremler bunun en bariz delilidir 2 . Erzincan’da meydan gelen bu depremler yüzünden şehir ve çevresi zaman zaman yıkıntı haline gelmiş, tarihi eserlerin çoğu yok olmuş, bir kısmı ise harabe halini almıştır. X. yüzyıldan itibaren birçoğu şiddetli olmak üzere 36 kadar depremin meydana geldiği tespit edilmiştir. Farklı kaynaklarda tarihi süreç içerisinde Erzincan veya yakın çevresinde çok sayıda can ve mal kaybına neden olan depremlerin meydana geldiğine işaret edilmektedir. 967, 1045, 1168, 1287, 1422, 1576, 1666 depremleri can kaybının olduğu yazılı kayıtlara geçen en önemli doğal afetlerdendir 3 . Tarihi belgeler ışığında Erzincan’ın son bin yılda 11 kez tümüyle yıkıldığı belirtilmektedir 4 . 1135 yılında Erzincan’da yaşanan büyük deprem, başta Erzurum olmak üzere çevredeki illerde de etkili olmuştur 5 . 1236’da Erzincan iki ayrı büyük deprem daha yaşamıştır 6 . 1268’de Erzincan ve civarındaki bölgede meydana gelen depremde 15.000, * Uluslararası Erzincan Sempozyumu (28 Eylül-1 Ekim 2016) Bildiriler Kitabı C. 1, ss. 443-452. ** Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Sosyal Bilgiler Eğitimi ABD, erdemyavuz_erz@hotmail.com 1 Erdoğan Akkan, “Erzincan Ovasında Son Tektonik Hareketler ve Bunların Morfolojik Tesiri”, Türk Coğrafya Dergisi, Y. 17, S. 21, İstanbul 1961, ss. 123–135. 2 Erdoğan Akkan, Erzincan Ovası ve Çevresinin Jeomorfolojisi, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara 1964, s. 58. 3 Deprem kronolojisi için bkz. Deprem ve Erzincan 13 Mart 1992 Erzincan Depreminin Öncesi Deprem Olayı ve Sonrası, Erzincan Valiliği Yayınları, İstanbul 1992, s. 36. 4 Ayhan Yüksel, “1939 Erzincan Depremi Hakkında Bazı Düşünceler”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi Müdürlüğü, Tarih Boyunca Anadolu'da Doğal Afetler ve Deprem Semineri (22-23 Mayıs 2000), Bildiriler, İstanbul 2001, s.249. 5 Selahattin Tozlu, "Erzurum Tarihinde Depremler", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi Müdürlüğü, Tarih Boyunca Anadolu'da Doğal Afetler ve Deprem Semineri (22–23 Mayıs 2000), Bildiriler, İstanbul 2001, s. 95. 6 Ebru Altan, “1150-1250 Yılları Arasında Anadolu’da Doğal Afetler”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Araştırma Merkezi Müdürlüğü, Tarih Boyunca Anadolu'da Doğal Afetler ve Deprem Semineri (22-23 Mayıs 2000), Bildiriler, İstanbul 2001, s. 45.